ΑρχικήΚόσμος«Παππού» αποκαλούν πλέον τον Πούτιν οι ολιγάρχες – Τα τρία σενάρια μετά...

«Παππού» αποκαλούν πλέον τον Πούτιν οι ολιγάρχες – Τα τρία σενάρια μετά την αποχώρησή του και η επιστροφή των μεγιστάνων

Ήταν 24 Φεβρουαρίου 2022, λίγες ώρες μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, όταν ο Βλαντιμίρ Πούτιν κάλεσε τους ισχυρότερους επιχειρηματίες της χώρας στο Κρεμλίνο.

Περισσότεροι από 30 δισεκατομμυριούχοι συγκεντρώθηκαν στην επιβλητική Αίθουσα της Αικατερίνης, φορώντας μάσκες λόγω της πανδημίας. Ένας Ρώσος δημοσιογράφος τούς περιέγραψε ως ανθρώπους «χλωμούς και άυπνους».

Ο Ρώσος πρόεδρος εμφανίστηκε χωρίς μάσκα και κάθισε απέναντί τους, διατηρώντας μεγάλη απόσταση. Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: περίμενε τη στήριξη της οικονομικής ελίτ στη στρατιωτική επιχείρηση που μόλις είχε ξεκινήσει.

«Θα ήθελα να σας καλέσω να δείξετε κατανόηση για όσα συμβαίνουν και να συνεργαστείτε με την κυβέρνηση, για να βρούμε τα εργαλεία που θα στηρίξουν την παραγωγή, την οικονομία και τις θέσεις εργασίας», τους είπε. Κανένας από τους δισεκατομμυριούχους δεν πήρε τον λόγο.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, η σιωπή εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τη δημόσια στάση των Ρώσων μεγιστάνων απέναντι στον Πούτιν. Ωστόσο, σύμφωνα με εκτενές ρεπορτάζ του BBC, πίσω από την εικόνα της απόλυτης υποταγής αναπτύσσεται ένας διαφορετικός προβληματισμός: τι θα συμβεί στη Ρωσία όταν ο σημερινός πρόεδρος αποχωρήσει από την εξουσία και ποιος θα ελέγχει τότε τον τεράστιο πλούτο της χώρας;

Πώς ο Πούτιν έβαλε τους ολιγάρχες υπό τον έλεγχό του

Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 δημιούργησε μια νέα οικονομική ελίτ. Μέσα από τις ιδιωτικοποιήσεις κρατικών επιχειρήσεων, μια ομάδα επιχειρηματιών απέκτησε τεράστιες περιουσίες και σταδιακά μετατράπηκε σε πολιτικό παράγοντα με ισχυρή επιρροή στη Μόσχα.

Κατά τη χαοτική δεκαετία του 1990, ο πλούτος μπορούσε να μεταφραστεί άμεσα σε πολιτική ισχύ. Οι ολιγάρχες είχαν τη δυνατότητα να επηρεάζουν κυβερνήσεις, πολιτικούς και κρίσιμες αποφάσεις, σε ένα περιβάλλον εκτεταμένης διαφθοράς και βίαιων επιχειρηματικών συγκρούσεων.

Η άνοδος του Βλαντιμίρ Πούτιν στην προεδρία, το 2000, άλλαξε ριζικά τις ισορροπίες. Ο νέος πρόεδρος δεν ήταν διατεθειμένος να μοιραστεί την εξουσία με τους δισεκατομμυριούχους. Αντίθετα, απαίτησε ουσιαστικά την πολιτική τους υποταγή.

Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, τότε πλουσιότερου ανθρώπου της Ρωσίας, ο οποίος είχε χρηματοδοτήσει οργανώσεις της αντιπολίτευσης και είχε κατηγορήσει τον Πούτιν για εκτεταμένη διαφθορά. Το 2003 συνελήφθη και πέρασε δέκα χρόνια στη φυλακή, μετά από καταδίκες για φοροδιαφυγή, απάτη και υπεξαίρεση. Ο ίδιος αρνήθηκε τις κατηγορίες.

Ο πρώην μεγάλος επενδυτής στη Ρωσία Μπιλ Μπράουντερ περιγράφει στο BBC την αλλαγή συμπεριφοράς των ολιγαρχών όταν βρίσκονταν απέναντι στον πρόεδρο. Επιχειρηματίες που προηγουμένως εμφανίζονταν πανίσχυροι και γεμάτοι αυτοπεποίθηση μετατρέπονταν, όπως λέει, σε «εντελώς υποταγμένα, σχεδόν απελπισμένα μαθητούδια».

Περισσότεροι δισεκατομμυριούχοι από ποτέ, αλλά με λιγότερη εξουσία

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τον έλεγχο του Κρεμλίνου πάνω στην επιχειρηματική ελίτ. Η κυβέρνηση διατήρησε μια πολιτική ανταμοιβών και τιμωριών: επιχειρηματίες που επέκριναν τον πόλεμο είδαν περιουσιακά στοιχεία τους να κατάσχονται, ενώ όσοι παρέμειναν πιστοί στην εξουσία εξασφάλισαν επικερδή κρατικά συμβόλαια.

Παρά τις πιέσεις, ο αριθμός των υπερπλούσιων στη Ρωσία αυξάνεται. Σύμφωνα με το Forbes, η χώρα διαθέτει πλέον 155 δισεκατομμυριούχους, περισσότερους από κάθε άλλη χρονική περίοδο, με συνολική περιουσία που πλησιάζει τα 700 δισ. δολάρια.

Η οικονομική τους ισχύς, ωστόσο, δεν μεταφράζεται σε πολιτική επιρροή. «Είναι πλούσιοι επειδή έχουν κάποια σχέση με τον Πούτιν, όχι το αντίστροφο», σημειώνει ο εξόριστος πρώην σύμβουλος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Νεκράσοφ.

Την ίδια στιγμή, οι δυτικές κυρώσεις έχουν περιορίσει σημαντικά τις δυνατότητές τους εκτός Ρωσίας, επηρεάζοντας μεταξύ άλλων τις μετακινήσεις τους, τη διαχείριση των περιουσιακών τους στοιχείων και την πρόσβαση σε πολυτελή περιουσιακά στοιχεία στο εξωτερικό.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ορισμένοι επιχειρηματίες φαίνεται να στρέφουν πλέον την προσοχή τους στη μετα-Πούτιν εποχή.

Τα τρία σενάρια για τη Ρωσία μετά τον Πούτιν

Ο Ρώσος πρόεδρος έχει συμπληρώσει τα 74 χρόνια, χωρίς να υπάρχει κάποια ένδειξη άμεσης αποχώρησής του από την εξουσία. Παρ’ όλα αυτά, οι συνομιλητές του BBC εξετάζουν τρεις πιθανές κατευθύνσεις για τη Ρωσία μετά το τέλος της προεδρίας του.

1. Δημοκρατική μετάβαση

Το πρώτο σενάριο προβλέπει την αποκατάσταση των πολιτικών θεσμών, την ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών στη διακυβέρνηση και μια ευρύτερη δημοκρατική αλλαγή. Ωστόσο, οι αναλυτές που επικαλείται το BBC θεωρούν ότι πρόκειται για το λιγότερο πιθανό ενδεχόμενο, εξαιτίας της αποδυνάμωσης των δημοκρατικών θεσμών τις τελευταίες δεκαετίες.

2. Ένας νέος ηγέτης με το ίδιο αυταρχικό σύστημα

Το δεύτερο ενδεχόμενο αφορά τη διατήρηση του σημερινού πολιτικού μοντέλου υπό έναν νέο πρόεδρο. Η αναλύτρια Αλεξάνδρα Προκοπένκο εκτιμά, πάντως, ότι ένας διάδοχος του Πούτιν θα ξεκινούσε με λιγότερους πόρους και μικρότερη εξουσία, καθώς δεν θα διέθετε εξαρχής την ίδια συγκέντρωση ισχύος.

3. Επιστροφή στην εποχή των πανίσχυρων ολιγαρχών

Το τρίτο σενάριο είναι εκείνο που, σύμφωνα με το BBC, συγκεντρώνει το ενδιαφέρον αρκετών Ρώσων μεγιστάνων: μια επιστροφή σε ένα σύστημα που θα θυμίζει τη δεκαετία του 1990, όταν οι επιχειρηματικές ομάδες μπορούσαν να επηρεάζουν άμεσα την πολιτική εξουσία.

«Θα ήθελαν να επιστρέψουν σε μια εποχή που τους άκουγαν, όταν δεν τους αφαιρούσαν περιουσιακά στοιχεία και όταν κατανοούσαν τους κανόνες του παιχνιδιού», αναφέρει η Προκοπένκο.

Από τον «Αρχηγό» στον «παππού»: Πώς μιλούν πλέον για τον Πούτιν

Ενδεικτική της μεταβολής στη σχέση των ολιγαρχών με τον Ρώσο πρόεδρο είναι, σύμφωνα με την Προκοπένκο, ακόμη και η γλώσσα που χρησιμοποιούν όταν αναφέρονται σε εκείνον σε ιδιωτικές συζητήσεις.

Στο παρελθόν, οι επιχειρηματίες χρησιμοποιούσαν προσφωνήσεις όπως «Nachalnik» («Αρχηγός») και «Perviy» («Πρώτος»), ή αναφέρονταν σε εκείνον με τα αρχικά του ονόματός του.

Σήμερα, ορισμένοι φέρονται να χρησιμοποιούν τον χαρακτηρισμό «Ded», που σημαίνει «παππούς» ή «γεράκος», με μια δόση περιφρόνησης, όπως εξηγεί η αναλύτρια.

Η αλλαγή αυτή, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι μεγιστάνες είναι έτοιμοι να αμφισβητήσουν ανοιχτά την εξουσία του. Η ίδια περιγράφει την περίπτωση δισεκατομμυριούχου που, κατά τη διάρκεια συνάντησής τους, καθόταν πάνω στο κινητό του τηλέφωνο, θεωρώντας ότι με αυτόν τον τρόπο θα δυσκόλευε ενδεχόμενη παρακολούθηση από τις μυστικές υπηρεσίες.

Ο ολιγάρχης που μίλησε για το τέλος της μονοπρόσωπης εξουσίας

Μία από τις σπάνιες δημόσιες παρεμβάσεις που έσπασαν τη σιωπή της ρωσικής επιχειρηματικής ελίτ προήλθε από τον Αντρέι Μελνιτσένκο, έναν από τους πλουσιότερους Ρώσους επιχειρηματίες, με δραστηριότητα στον κλάδο των λιπασμάτων.

Σε συνέντευξή του στον Economist, ο Μελνιτσένκο υποστήριξε ορισμένες από τις θέσεις του Κρεμλίνου για τον πόλεμο στην Ουκρανία, αλλά παράλληλα τάχθηκε υπέρ μιας αλλαγής που θα έβαζε τέλος στη μονοπρόσωπη διακυβέρνηση και θα επέτρεπε στη Ρωσία να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με τον υπόλοιπο κόσμο.

Ο δημοσιογράφος Αρκάντι Οστρόφσκι, που πραγματοποίησε τη συνέντευξη, εκτιμά ότι οι τοποθετήσεις του δεν εξέφραζαν αποκλειστικά προσωπικές απόψεις, αλλά αντανακλούσαν ευρύτερους προβληματισμούς επιχειρηματιών.

Παραμένει, πάντως, ασαφές γιατί το Κρεμλίνο θα επέτρεπε μια τέτοια δημόσια παρέμβαση. Ορισμένοι παρατηρητές εκτιμούν ότι η συνέντευξη ενδεχομένως να πραγματοποιήθηκε με κάποια μορφή έγκρισης από την πλευρά των ρωσικών αρχών.

Κανένας άλλος ολιγάρχης δεν έσπευσε να τον υποστηρίξει δημόσια.

Η δυσαρέσκεια μεγαλώνει, αλλά ο φόβος παραμένει

Ο Οστρόφσκι εκτιμά ότι αρκετοί Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι αισθάνονται πως ο πόλεμος έχει οδηγήσει τη χώρα σε ένα «πλήρες αδιέξοδο», περιορίζοντας τις προοπτικές της για το μέλλον.

Ο Ντμίτρι Νεκράσοφ υποστηρίζει ότι ορισμένοι επιχειρηματίες επιχειρούν ήδη να καλλιεργήσουν σχέσεις με αξιωματούχους των υπηρεσιών ασφαλείας και υπουργούς, χωρίς ωστόσο να προχωρούν σε ανοιχτές κινήσεις αμφισβήτησης της εξουσίας.

Από την πλευρά του, ο Μπιλ Μπράουντερ θεωρεί ότι οι ολιγάρχες δύσκολα θα επιχειρήσουν να κινηθούν εναντίον του Πούτιν όσο εκείνος παραμένει στην εξουσία, καθώς φοβούνται τις συνέπειες.

Έτσι, οι άνθρωποι που κάποτε μπορούσαν να επηρεάζουν τις αποφάσεις στην κορυφή του ρωσικού κράτους βρίσκονται σήμερα σε μια εντελώς διαφορετική θέση: διαθέτουν τεράστιο πλούτο, αλλά ελάχιστη αυτονομία απέναντι στο Κρεμλίνο.

Πηγή: BBC

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ

ΔΗΜΟΦΙΛΗ