Σαράντα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα (26.04.2026) από τη μεγαλύτερη πυρηνική καταστροφή που έχει συμβεί στον κόσμο. Η έκρηξη του τέταρτου αντιδραστήρα του πυρηνικού εργοστασίου στο Τσέρνομπιλ της Ουκρανίας την 26η Απριλίου του 1986 απετέλεσε μία τεράστια ανθρωπιστική και περιβαλλοντική καταστροφή που επηρέασε εκατομμύρια ανθρώπους σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης. Το γεγονός και οι επιπτώσεις του συγκλόνισαν την Ευρώπη.
Ήταν 1:23 τα ξημερώματα της 26ης Απριλίου 1986, όταν στον πυρηνικό σταθμό «Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν», κοντά στην πόλη Πρίπιατ, μια αλυσίδα λανθασμένων χειρισμών και τεχνικών αδυναμιών οδήγησε στο αδιανόητο. Κατά τη διάρκεια ενός πειράματος ασφαλείας, οι μηχανικοί απενεργοποίησαν κρίσιμα συστήματα προστασίας, αφήνοντας τον αντιδραστήρα να λειτουργεί σε εξαιρετικά ασταθείς συνθήκες στον πυρηνικό σταθμό του Τσέρνομπιλ.
Μέσα σε δευτερόλεπτα, η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο. Δύο ισχυρές εκρήξεις τίναξαν στον αέρα το κάλυμμα του αντιδραστήρα, βάρους 1000 τόνων, και μια πύρινη στήλη ραδιενέργειας υψώθηκε στον ουρανό. Για δέκα ημέρες, το κατεστραμμένο πυρηνικό καύσιμο συνέχισε να καίγεται, απελευθερώνοντας στην ατμόσφαιρα ραδιενεργά υλικά σε ποσότητες που συγκρίνονται με εκατοντάδες ατομικές βόμβες.
Το ραδιενεργό νέφος δεν γνώριζε σύνορα. Από την Ουκρανία και τη Λευκορωσία, εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη, φτάνοντας μέχρι τον Αρκτικό Κύκλο.
Τα πρώτα 24ωρα το καθεστώς της ΕΣΣΔ αρνείται τα πάντα, αλλά όταν σταθμοί παρατήρησης στη Σουηδία καταγράφουν υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας, ζητούνται εξηγήσεις και οι Σοβιετικοί αναγκάζονται να παραδεχτούν «ένα μικρό ατύχημα». Η πραγματικότητα, ήταν δραματικά διαφορετική.
Η περιοχή εκκενώθηκε εσπευσμένα. Περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους, πολλοί από αυτούς για πάντα. Οι λεγόμενοι «liquidators» – πυροσβέστες, στρατιώτες και εργάτες – ρίχτηκαν στη μάχη με τη ραδιενέργεια, συχνά χωρίς επαρκή προστασία, πληρώνοντας βαρύ τίμημα.
Το Τσέρνομπιλ επέφερε μεγάλο αριθμό θανάτων, μόνο τους πρώτους μήνες περί τις 31 απώλειες εργατών και πυροσβεστών, ενώ υπολογίζονται σε χιλιάδες μακροπρόθεσμα, οδήγησε στον εκτοπισμό, λόγω εκκενώσεων, εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων και στη δημιουργία ενός κύματος πανικού που σκέπασε την Ευρώπη, κατά κάποιους, βαρύτερα κι από το ίδιο το ραδιενεργό νέφος.
Για να περιοριστεί η καταστροφή, κατασκευάστηκε μια τεράστια «σαρκοφάγος» από σκυρόδεμα και μέταλλο, που κάλυψε τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα – ένα ζοφερό μνημείο της ανθρώπινης αδυναμίας απέναντι στις ίδιες της τις δημιουργίες.
Το μοιραίο εργοστάσιο του Τσέρνομπιλ έκλεισε οριστικά τον Δεκέμβριο του 2000, ύστερα από διεθνείς πιέσεις που δέχθηκε η κυβέρνηση της Ουκρανίας και υπό το φόβο νέων πιθανών εκρήξεων στους πεπαλαιωμένους αντιδραστήρες του.
Το νέφος φτάνει στην Ελλάδα
Στις 5 Μαΐου του 1986 το νέφος έφτασε και στην Ελλάδα, προκαλώντας τρομακτική αναστάτωση και ακραίες αντιδράσεις. Δημοσιεύματα, αλλά και τοποθετήσεις κρατικών φορέων, «πυροδότησαν» μεγάλη ανησυχία για την ασφάλεια των τροφίμων, κυρίως των γαλακτοκομικών προϊόντων, αλλά και των φρούτων και λαχανικών. Ταυτόχρονα, σύμφωνα με ανεπίσημα στοιχεία, από τον Μάιο του 1986 και μέχρι τον Μάιο του επόμενου έτους, στην Ελλάδα καταγράφηκαν πάνω από 1.500 έως και 2.500 εκτρώσεις, υπό τον φόβο τερατογενέσεων, λόγω ακτινοβολίας.
Ωστόσο, οι επιστημονικές μετρήσεις που ακολούθησαν έδειξαν μια πιο σύνθετη εικόνα.
Όπως εξηγούν ειδικοί του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, τα ίχνη ραδιενέργειας πράγματι έφτασαν στη χώρα, αλλά σε επίπεδα που δεν θεωρήθηκαν επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία.
«Οι μετρήσεις μας διέψευσαν», θυμάται ο καθηγητής Νικόλαος Πετρόπουλος. «Εκεί που βλέπαμε χαμηλές τιμές, ξαφνικά καταγράφηκε αύξηση. Όμως αυτό δεν σημαίνει καταστροφή».
Μέσα σε αυτό το κλίμα αβεβαιότητας, η ακαδημαϊκή κοινότητα, παρά τα λιγοστά της μέσα, ανέλαβε δράση για να δώσει απαντήσεις. Ο τότε καθηγητής του ΕΜΠ, κ. Σιμόπουλος, ξεκίνησε μια τιτάνια προσπάθεια χαρτογράφησης της χώρας.
«Στο πλαίσιο της ακαδημαϊκής ελευθερίας, ο τότε καθηγητής μας, που δυστυχώς δεν είναι μαζί μας σήμερα, ο κ. Σιμόπουλος, ξεκίνησε να κάνει μια έρευνα να βρει σε ποιες περιοχές της Ελλάδος έχει πέσει υλικό από το Τσέρνομπιλ. Πήγε σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα και μέτρησε δείγματα εδάφους. Πήρε 1.500 δείγματα, τα οποία έφτασαν στο εργαστήριο. Από τον Σεπτέμβριο του 1986 εμείς είχαμε την αποτύπωση της χώρας» προσθέτει ο καθηγητής.
Σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας σχεδόν το 1% της Ελλάδας, 1.200 τετραγωνικά χιλιόμετρα, μολύνθηκαν από τη ραδιενέργεια του Τσέρνομπιλ. Η… λεζάντα ακούγεται τρομακτική, όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Αντίθετα, η πραγματική τραγωδία για την Ελλάδα διαδραματίστηκε στα χειρουργεία. «Δεν υπήρχε τίποτα από όλα αυτά [σ.σ. τερατογενέσεις] και δυστυχώς το πλήρωσε η χώρα με πάρα πολλές εκτρώσεις, οι οποίες δεν έπρεπε να γίνουν σε καμία περίπτωση» προσθέτει.
Σαράντα χρόνια μετά την πυρηνική καταστροφή του Τσέρνομπιλ, η μέτρηση της ραδιενέργειας στα εδάφη και σε ορισμένα τρόφιμα παραμένει υψηλότερη σε ορισμένες περιοχές της Γαλλίας, και συγκεκριμένα στις λεγόμενες περιοχές υψηλής παραμονής ραδιενέργειας (ZRE) που βρίσκονται στα Βόσγια Ορη, στην Αλσατία (ανατολική Γαλλία), στην ανατολική Κορσική, αναφέρει η αρμόδια αρχή στη Γαλλία.
Η Αρχή πυρηνικής ασφάλειας και ακτινοπροστασίας (ASNR) διαπίστωσε παρουσία ραδιενέργειας «υψηλότερη από αλλού» στα εδάφη, σε χορτολιβαδικές εκτάσεις και σε ορισμένα τρόφιμα όπως το γάλα, τα τυριά και το βόειο κρέας, που προέρχονται από «ζώνες υψηλής παραμονής (ραδιενέργειας)» που βρίσκονται στη μητροπολιτική Γαλλία.
