Στην τελική ευθεία οι διαπραγματεύσεις με την κυβέρνηση του Κιγκάλι – Πιλοτική μεταφορά εκατοντάδων ανθρώπων από την άνοιξη ή το καλοκαίρι του 2027, ενώ παραμένουν τα ερωτήματα για τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κόστος.
Ένα νέο μοντέλο διαχείρισης των μεταναστευτικών επιστροφών επιχειρούν να θέσουν σε εφαρμογή πέντε ευρωπαϊκές χώρες, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, με τη δημιουργία του πρώτου κόμβου επιστροφής μεταναστών εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ελλάδα, η Γερμανία, η Αυστρία, η Δανία και η Ολλανδία βρίσκονται στο τελικό στάδιο των διαπραγματεύσεων με την κυβέρνηση της Ρουάντα, με τη σχετική συμφωνία να αναμένεται να ανακοινωθεί στη Βιέννη.
Σύμφωνα με το Euronews, το σχέδιο προβλέπει τη μεταφορά στη Ρουάντα παράτυπων μεταναστών που απομακρύνονται από τις πέντε ευρωπαϊκές χώρες, ακόμη και εάν δεν έχουν καμία προηγούμενη σχέση με το αφρικανικό κράτος.
Η πρωτοβουλία αποτελεί πιλοτικό πρόγραμμα και, εφόσον προχωρήσει βάσει του σχεδιασμού, οι πρώτες μεταφορές αναμένεται να πραγματοποιηθούν την άνοιξη ή το καλοκαίρι του 2027. Αρχικά, ο κόμβος θα φιλοξενήσει μερικές εκατοντάδες ανθρώπους.
Πώς θα λειτουργεί ο κόμβος στη Ρουάντα
Σε αντίθεση με τις κλειστές δομές κράτησης, οι εγκαταστάσεις σχεδιάζεται να έχουν ανοιχτό χαρακτήρα. Οι μετανάστες που θα μεταφέρονται εκεί θα λαμβάνουν άδεια παραμονής στη Ρουάντα και θα έχουν τη δυνατότητα ελεύθερης μετακίνησης στη χώρα.
Στόχος, σύμφωνα με τον σχεδιασμό, θα είναι η σταδιακή ένταξή τους στην τοπική κοινωνία και στην αγορά εργασίας.
Ωστόσο, ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα αφορά τη διάρκεια της παραμονής τους. Παρότι οι κόμβοι επιστροφής προορίζονται κανονικά για τη φιλοξενία ανθρώπων μέχρι να ολοκληρωθεί η επιστροφή τους στις χώρες καταγωγής τους, δεν προβλέπεται συγκεκριμένο χρονικό όριο παραμονής.
Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει το ενδεχόμενο κάποιοι από τους μετανάστες να παραμείνουν στη Ρουάντα επ’ αόριστον, χωρίς τελικά να επιστρέψουν στις χώρες από τις οποίες προέρχονται.
Στο σχέδιο ενδέχεται να συμμετάσχει και η ευρωπαϊκή υπηρεσία συνοριοφυλακής Frontex, εφόσον εγκριθεί η προτεινόμενη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή διεύρυνση των αρμοδιοτήτων της.
Νομικές αντιδράσεις και ερωτήματα για τα ανθρώπινα δικαιώματα
Η δημιουργία κόμβων επιστροφής εκτός ΕΕ έχει ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και προβληματισμούς σχετικά με τη συμβατότητά της με το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο.
Η σχετική ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει ότι τέτοιες εγκαταστάσεις μπορούν να δημιουργούνται μόνο σε τρίτες χώρες στις οποίες γίνονται σεβαστά τα διεθνή πρότυπα και οι αρχές προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Το ιστορικό της Ρουάντα στον συγκεκριμένο τομέα έχει προκαλέσει επιφυλάξεις. Ενδεικτικό είναι το προηγούμενο της Βρετανίας: αντίστοιχη συμφωνία με το Κιγκάλι για τη μεταφορά αιτούντων άσυλο είχε κριθεί παράνομη το 2023 από το Ανώτατο Δικαστήριο του Ηνωμένου Βασιλείου, λόγω του κινδύνου παραβιάσεων των δικαιωμάτων τους.
Οι πέντε ευρωπαϊκές κυβερνήσεις υποστηρίζουν ότι το πρόγραμμα θα εφαρμοστεί με πλήρη σεβασμό στο ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται η συνεργασία με διεθνείς οργανισμούς, όπως η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης.
Ωστόσο, οι δύο οργανισμοί δεν συμμετέχουν απευθείας στις διαπραγματεύσεις. Ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης έχει επισημάνει ότι η υποστήριξή του προϋποθέτει επίσημο αίτημα από τη χώρα υποδοχής και επαρκείς εγγυήσεις για την προστασία των ανθρώπων που θα μεταφερθούν εκεί.
Παράλληλα, νομικοί προειδοποιούν ότι οι μεταφορές μπορεί να προσκρούσουν στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, εάν υπάρχει κίνδυνος τα πρόσωπα που απομακρύνονται να υποστούν βασανιστήρια ή απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση.
Άγνωστο το κόστος – Το προηγούμενο της Αλβανίας
Ένα ακόμη ανοιχτό ζήτημα είναι το οικονομικό κόστος του εγχειρήματος. Τη χρηματοδότηση των μεταφορών και της φιλοξενίας στη Ρουάντα θα αναλάβουν εξ ολοκλήρου οι πέντε ευρωπαϊκές χώρες, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει ανακοινωθεί συνολικός προϋπολογισμός.
Οι οικονομικές επιπτώσεις επαναφέρουν στο προσκήνιο το προηγούμενο της Ιταλίας στην Αλβανία. Το πενταετές πρόγραμμα της Ρώμης είχε κοστολογηθεί στα 670 εκατομμύρια ευρώ, προκαλώντας έντονη συζήτηση για την αποτελεσματικότητα και το κόστος της εξωτερικής διαχείρισης του μεταναστευτικού.
Η πρωτοβουλία για τη Ρουάντα εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή συζήτηση για τη δημιουργία κέντρων επιστροφής εκτός των συνόρων της ΕΕ. Σύμφωνα με το Euronews, 19 από τις 27 κυβερνήσεις των κρατών-μελών αντιμετωπίζουν τους εξωτερικούς κόμβους ως πιθανή λύση στη διαχείριση της μετανάστευσης.
Αντίθετα, η Γαλλία και η Ισπανία έχουν εκφράσει την αντίθεσή τους στο συγκεκριμένο μοντέλο, αναδεικνύοντας τις διαφορετικές προσεγγίσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

