Σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα εξακολουθεί να βρίσκεται η ανισότητα στην κατανομή του πλούτου στην Ελλάδα, με τις συνέπειες της κρίσης χρέους, τις διακυμάνσεις στην αγορά ακινήτων και τον πληθωρισμό να έχουν ενισχύσει τις οικονομικές αποστάσεις μεταξύ των νοικοκυριών.
Αυτό προκύπτει από ανάλυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), η οποία εξετάζει την εξέλιξη της ανισότητας στις χώρες που βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης δημόσιου χρέους.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της μελέτης, στην Ελλάδα, την Κύπρο, την Ισπανία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και την Πορτογαλία, το μερίδιο του πλουσιότερου 10% στον συνολικό καθαρό πλούτο αυξήθηκε από 46% το 2010 σε 51,8% το 2023. Πρόκειται για χώρες στις οποίες η ανισότητα ενισχύθηκε εντονότερα και παρέμεινε σε υψηλά επίπεδα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Πώς η κρίση διεύρυνε τις ανισότητες
Η επιδείνωση αποτυπώνεται και στον συντελεστή Gini, τον δείκτη που χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της ανισότητας. Στις έξι χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση χρέους, ο δείκτης διαμορφώθηκε στις 65,9 μονάδες το 2023, από 61,5 μονάδες το 2010.
Αντίθετα, στις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης καταγράφηκε μείωση, με τον συντελεστή Gini να υποχωρεί από 71,8 μονάδες το 2010 σε 69,7 μονάδες το 2023.
Η εξέλιξη της ανισότητας επηρεάστηκε από τις διαδοχικές οικονομικές ανακατατάξεις των τελευταίων ετών: την ανάκαμψη μετά την κρίση, τη διατήρηση της ανισότητας κατά την πανδημία του 2020, χάρη στα μέτρα κρατικής στήριξης, αλλά και τις επιδράσεις της προσωρινής πληθυσμιακής αύξησης κατά την περίοδο 2021-2023.
Παράλληλα, η άνοδος του κόστους ζωής περιόρισε ακόμη περισσότερο τις δυνατότητες των οικονομικά ασθενέστερων νοικοκυριών, τα οποία αναγκάστηκαν να καταναλώσουν μέρος των αποταμιεύσεών τους. Την ίδια στιγμή, ο πληθωρισμός επηρέασε την πραγματική αξία των περιουσιακών στοιχείων και των καταθέσεων.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η κατάρρευση των τιμών των κατοικιών κατά την περίοδο της κρίσης. Τα νοικοκυριά που είχαν δανειστεί για να αποκτήσουν ακίνητο είδαν την αξία της περιουσίας τους να μειώνεται, χωρίς να υποχωρεί αντίστοιχα το ύψος των οφειλών τους. Αντίθετα, τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα εξάντλησαν τις αποταμιεύσεις τους, ενώ οι μετοχές, που βρίσκονται κυρίως στα χέρια των οικονομικά ισχυρότερων, ανέκαμψαν ταχύτερα.
Η ελληνική ιδιαιτερότητα και η επίμονη ανισότητα
Η εικόνα στην Ελλάδα και στις υπόλοιπες χώρες που βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης παρουσιάζει σημαντικές διαφορές σε σχέση με την υπόλοιπη ευρωζώνη. Ειδικά στην Ελλάδα, ο συντελεστής Gini συνέχισε να αυξάνεται έως το 2021, ενώ το 2023 παρέμενε αισθητά υψηλότερος από τα επίπεδα του 2010 και του 2014.
Ένας από τους βασικούς λόγους για την επιμονή της ανισότητας είναι η δυσκολία των φτωχότερων νοικοκυριών να αναπληρώσουν τις αποταμιεύσεις που έχασαν κατά την περίοδο της κρίσης. Επιπλέον, η υποχώρηση της ιδιοκατοίκησης, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές, περιόρισε τη δυνατότητα ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων να επωφεληθούν από τη μεταγενέστερη άνοδο των τιμών των ακινήτων.
Με αυτόν τον τρόπο, η ανάκαμψη της αγοράς κατοικίας δεν λειτούργησε προς όφελος όλων στον ίδιο βαθμό, ασκώντας διαρκή ανοδική πίεση στην ανισότητα του πλούτου.
Η ύφεση και η μείωση των εισοδημάτων επιβάρυναν, άλλωστε, περισσότερο τα νοικοκυριά που διέθεταν λιγότερα περιουσιακά στοιχεία και μικρότερα οικονομικά αποθέματα για να απορροφήσουν τις απώλειες.
Στον αντίποδα, στις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης ο δείκτης Gini είχε υποχωρήσει το 2023 κατά 2,1 μονάδες σε σχέση με το 2010, γεγονός που αναδεικνύει πόσο μακροχρόνιες αποδείχθηκαν οι συνέπειες της κρίσης στις έξι χώρες που εξετάζει η μελέτη.
Τι δείχνουν τα στοιχεία για την κατανομή του πλούτου
Η ΕΚΤ διευκρινίζει ότι η ανάλυση αφορά τον καθαρό πλούτο των νοικοκυριών, δηλαδή την αξία των περιουσιακών τους στοιχείων μετά την αφαίρεση των χρεών. Επομένως, τα ευρήματα δεν σημαίνουν κατ’ ανάγκη ότι τα πλουσιότερα νοικοκυριά αύξησαν την περιουσία τους σε απόλυτους όρους ή ότι τα φτωχότερα έχασαν απόλυτο πλούτο.
Αυτό που καταδεικνύεται είναι η μεταβολή στην κατανομή της συνολικής περιουσίας: τα εύπορα νοικοκυριά αύξησαν το μερίδιο του καθαρού πλούτου που κατέχουν, ενώ το αντίστοιχο μερίδιο του φτωχότερου 50% του πληθυσμού περιορίστηκε.
Την ανάλυση υπογράφουν οι Danilo Bianco, Jiri Slacalek και Oreste Tristani, οι οποίοι αξιοποίησαν στοιχεία της έρευνας Household Finance and Consumption Survey του Ευρωσυστήματος. Η έρευνα καλύπτει περίπου 90.000 νοικοκυριά σε 22 χώρες και καταγράφει, μεταξύ άλλων, την περιουσία, το εισόδημα και τις οφειλές τους.
