Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προετοιμάζονται αθόρυβα για το ενδεχόμενο μιας μεγάλης υβριδικής επίθεσης, η οποία θα μπορούσε να προκαλέσει τον θάνατο αρκετών πολιτών, σύμφωνα με πέντε Ευρωπαίους διπλωμάτες και αξιωματούχους που μίλησαν στο POLITICO.
Οι συζητήσεις στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν ενταθεί τις τελευταίες εβδομάδες, καθώς αυξάνονται οι ανησυχίες για το ενδεχόμενο οι υβριδικές επιχειρήσεις να περάσουν σε ένα πολύ πιο επικίνδυνο επίπεδο, με μαζικές απώλειες ανθρώπινων ζωών.
Ωστόσο, η προσπάθεια προετοιμασίας αποκαλύπτει και σημαντικές διαφωνίες μεταξύ των κρατών-μελών σχετικά με το ποιον ρόλο θα πρέπει να διαδραματίζει η ΕΕ σε ζητήματα ασφάλειας και κατά πόσο οι σχετικές πρωτοβουλίες επικαλύπτουν τις αρμοδιότητες του ΝΑΤΟ.
Οι 27 συζητούν το «εφιαλτικό σενάριο»
Οι πρεσβευτές των 27 κρατών-μελών έχουν πραγματοποιήσει τις τελευταίες εβδομάδες συναντήσεις σε «περιορισμένη μορφή», χωρίς κινητά τηλέφωνα και βοηθούς, προκειμένου να συζητήσουν το ενδεχόμενο μιας σοβαρής υβριδικής επίθεσης.
Σύμφωνα με τους διπλωμάτες και αξιωματούχους, οι οποίοι μίλησαν υπό καθεστώς ανωνυμίας λόγω του εμπιστευτικού χαρακτήρα των συζητήσεων, οι συνομιλίες εντάθηκαν μετά τον εντοπισμό drone φορτωμένου με εκρηκτικά στο αεροδρόμιο της Λειψίας τον Αύγουστο.
Η ΕΕ έχει ασχοληθεί εδώ και χρόνια με το ενδεχόμενο υβριδικών επιθέσεων, έχοντας δημιουργήσει μια «εργαλειοθήκη υβριδικών απειλών» για τον συντονισμό της αντιμετώπισης κυβερνοεπιθέσεων, παρεμβάσεων σε εκλογικές διαδικασίες και σαμποτάζ.
Αυτή τη φορά, όμως, το επίκεντρο έχει μετατοπιστεί σε ένα πολύ σοβαρότερο ενδεχόμενο: επιθέσεις που θα μπορούσαν να προκαλέσουν μεγάλο αριθμό θυμάτων.
Δύο διπλωμάτες δήλωσαν ότι σε συνεδρίαση των πρεσβευτών της ΕΕ την περασμένη Τετάρτη συζητήθηκαν ειδικά τέτοια σενάρια.
«Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για κάτι σοβαρό»
Από την έναρξη της πλήρους κλίμακας ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η ΕΕ υποστηρίζει ότι η Μόσχα έχει εντείνει μια εκστρατεία κυβερνοεπιθέσεων, σαμποτάζ και άλλων συγκαλυμμένων επιχειρήσεων σε ολόκληρη την Ευρώπη.
«Οι δημοκρατίες της Ευρώπης αντιμετωπίζουν έναν αυξανόμενο αριθμό απειλών», δήλωσε στο POLITICO ο Ευρωπαίος επίτροπος Δικαιοσύνης Μάικλ ΜακΓκραθ.
Όπως ανέφερε, η Ευρώπη ενισχύει την ικανότητά της να προβλέπει και να εντοπίζει απειλές, να βελτιώνει την έγκαιρη προειδοποίηση και να διασφαλίζει ότι μπορεί να αντιδρά γρήγορα και συλλογικά όταν δοκιμάζεται η δημοκρατική της ανθεκτικότητα.
Οι συζητήσεις μεταξύ Ευρωπαίων διπλωματών και υπουργών επικεντρώθηκαν, μεταξύ άλλων, στην ανάπτυξη ομάδων αντιμετώπισης έκτακτων καταστάσεων, στην απελευθέρωση ευρωπαϊκών κονδυλίων για την υποστήριξη του κράτους που θα δεχθεί την επίθεση και στον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να επικοινωνήσουν οι επικεφαλής των ευρωπαϊκών θεσμών.
«Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για κάτι σοβαρό», δήλωσε ανώτερος Ευρωπαίος διπλωμάτης. «Δυστυχώς, η Λειψία μας έδειξε ότι ένα πολύ σοβαρό περιστατικό, κάτι που προκαλεί πολλαπλές απώλειες, δεν είναι εκτός πραγματικότητας».
Άλλος Ευρωπαίος αξιωματούχος ήταν ακόμη πιο ανήσυχος, υποστηρίζοντας ότι, δεδομένης της έκτασης και της κλίμακας της ρωσικής δράσης, «είναι αναπόφευκτο να υπάρξουν θύματα αργά ή γρήγορα» και ότι είναι θέμα τύχης που δεν έχουν υπάρξει μέχρι σήμερα.
Από τα σαμποτάζ στις επιθέσεις με θύματα
Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με σχεδόν καθημερινές αναφορές για τις λεγόμενες «υβριδικές επιθέσεις» — έναν όρο που χρησιμοποιούν ΕΕ και ΝΑΤΟ για δραστηριότητες αποσταθεροποίησης οι οποίες παραμένουν κάτω από το όριο μιας άμεσης πολεμικής ενέργειας.
Την Τρίτη, σύμφωνα με Βούλγαρους αξιωματούχους, αρκετοί ναυτικοί αγνοούνταν μετά τη βύθιση πλοίου από drones στη Μαύρη Θάλασσα.
Το περιστατικό αυτό ήρθε μετά τον εντοπισμό του ύποπτου drone στο αεροδρόμιο της Λειψίας, μια ύποπτη πυρκαγιά σε πολωνικό σταθμό επίγειας σύνδεσης που διαχειρίζεται επικοινωνίες Starlink, καθώς και την αποκάλυψη σχεδίου για τοποθέτηση εμπρηστικών μηχανισμών σε κόμβους μεταφορών σε χώρες της ΕΕ και στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Παράλληλα, συνεχίζονται οι παραβιάσεις του ευρωπαϊκού εναέριου χώρου.
«Είναι αρκετά προφανές ότι, καθώς η Ρωσία χρησιμοποιεί ολοένα και πιο θανατηφόρα μέσα για να δοκιμάσει την ετοιμότητά μας και την προθυμία μας να λάβουμε αντίμετρα, κάποια στιγμή θα υπάρξουν θύματα», δήλωσε η Teija Tiilikainen, διευθύντρια του European Centre of Excellence for Countering Hybrid Threats.
Όπως πρόσθεσε, «κάποια στιγμή, είτε σκόπιμα είτε ακούσια, αυτό είναι που συμβαίνει».
Ο φόβος για σύγχυση με το ΝΑΤΟ
Εάν αρκετοί πολίτες χωρών της ΕΕ ή του ΝΑΤΟ σκοτωθούν σε μια επίθεση που θα αποδοθεί σε εχθρική ενέργεια, η πίεση τόσο προς την ΕΕ όσο και προς το ΝΑΤΟ για αντίδραση θα είναι ιδιαίτερα μεγάλη.
«Φοβόμαστε πολύ ότι κάποια στιγμή θα χαθεί η ζωή ενός συμμάχου», δήλωσε διπλωμάτης του ΝΑΤΟ, εκτιμώντας ότι τότε η πίεση για δράση θα είναι «πολύ υψηλή».
Παράλληλα, όμως, οι συζητήσεις σε επίπεδο ΕΕ προκαλούν αντιδράσεις σε ορισμένες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, καθώς υπάρχει η άποψη ότι η Ένωση επεκτείνει υπερβολικά τον ρόλο της στον τομέα της ασφάλειας και ενδέχεται να δημιουργεί παράλληλες δομές με το ΝΑΤΟ.
«Υπάρχει κίνδυνος να προκαλέσει μεγάλη σύγχυση στους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα», δήλωσε η Oana Lungescu, διακεκριμένη συνεργάτιδα του RUSI και πρώην εκπρόσωπος του ΝΑΤΟ.
Όπως προειδοποίησε, η σύγχυση ή η επικάλυψη αρμοδιοτήτων μπορεί να επιβραδύνει τη λήψη αποφάσεων, κάτι ιδιαίτερα κρίσιμο σε μια κατάσταση όπου ο χρόνος έχει καθοριστική σημασία.
Οι φόβοι για διαρροές από την ΕΕ
Ένα ακόμη πρόβλημα που επισημαίνουν διπλωμάτες είναι η έλλειψη ασφαλών επικοινωνιών στην ΕΕ, αλλά και η καχυποψία ότι ευαίσθητες πληροφορίες που ανταλλάσσονται στις συναντήσεις των πρεσβευτών μπορεί να διαρρεύσουν.
Οι αναφορές ότι πρώην υπουργός Εξωτερικών της Ουγγαρίας μοιράστηκε το περιεχόμενο συνομιλιών σε επίπεδο ηγετών με τον Ρώσο ομόλογό του ενίσχυσαν αυτές τις ανησυχίες.
Ως αποτέλεσμα, ορισμένες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προτιμούν να περιορίζουν τις πραγματικά ευαίσθητες πληροφορίες σε συζητήσεις στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.
«Η κυβέρνησή μου είναι πολύ καχύποπτη ως προς την ανταλλαγή ευαίσθητων πληροφοριών στην Coreper ή ακόμη και στην αίθουσα των ηγετών», δήλωσε διπλωμάτης χώρας της ανατολικής πτέρυγας της Ευρώπης.
«Είτε εμφανίζονται στα μέσα ενημέρωσης είτε πηγαίνουν κατευθείαν στη Μόσχα», πρόσθεσε.
Το σχέδιο της Φον ντερ Λάιεν
Οι αντιδράσεις αυτές καταγράφονται την ώρα που η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επιχειρεί να ενισχύσει τον ρόλο της ΕΕ στον τομέα της ασφάλειας.
Στην πρόσφατη ομιλία της για την Κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Στρασβούργο, η πρώην υπουργός Άμυνας της Γερμανίας παρουσίασε την ιδέα ενός «πρωτοκόλλου έκτακτης ασφάλειας», με στόχο τον συντονισμό των κρατών-μελών σε ένα σενάριο όπως αυτό που συζητούν οι Ευρωπαίοι διπλωμάτες.
Το πρωτόκολλο, μαζί με την πρόταση της Φον ντερ Λάιεν για τη δημιουργία ενός «Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφάλειας», αναμένεται, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες, να αποτελέσουν μέρος μιας νέας «Ευρωπαϊκής Στρατηγικής Ασφάλειας», η οποία αναμένεται στις αρχές Νοεμβρίου.
Ωστόσο, αρκετοί διπλωμάτες εμφανίζονται επιφυλακτικοί, υποστηρίζοντας ότι η δημιουργία νέων μηχανισμών θα χρειαστεί μήνες και ενδέχεται να οδηγήσει σε επανάληψη λειτουργιών που ήδη υπάρχουν στην ΕΕ.
Ένας ανώτερος εθνικός διπλωμάτης δήλωσε ότι αντί να δημιουργηθούν νέες δομές, η ΕΕ θα πρέπει να ενισχύσει τα ήδη υπάρχοντα εργαλεία διαχείρισης κρίσεων.
«Είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι στο πρωτόκολλο έκτακτης ασφάλειας», ανέφερε. «Έχουμε ήδη μηχανισμούς. Σε περίπτωση κρίσης υπάρχει το IPCR, το οποίο λειτούργησε πολύ καλά κατά τη διάρκεια της πανδημίας και άλλων κρίσεων».
Τι προβλέπει ο μηχανισμός IPCR
Ο μηχανισμός Integrated Political Crisis Response (IPCR), ο οποίος δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της Συνθήκης της Λισαβόνας, επιτρέπει στην εκάστοτε προεδρεύουσα χώρα της ΕΕ, κατόπιν αιτήματος του κράτους που πλήττεται, να συγκαλέσει έκτακτες συναντήσεις με τη συμμετοχή ειδικών από το ΝΑΤΟ, τον ΟΗΕ ή άλλους διεθνείς οργανισμούς.
Σε περίπτωση μεγάλης υβριδικής επίθεσης, την ευθύνη για την επιλογή της κατάλληλης αντίδρασης διατηρεί το κράτος που δέχεται την επίθεση.
Η Γαλλία είχε ενεργοποιήσει το άρθρο 42.7 της ΕΕ μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Μπατακλάν το 2015. Πρόκειται για τη μοναδική περίπτωση κατά την οποία έχει ενεργοποιηθεί η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής.
Η Lungescu σημείωσε, ωστόσο, ότι επρόκειτο για «πολιτική απόφαση» του Παρισιού και δεν οδήγησε σε μεγάλης κλίμακας εκδήλωση αμοιβαίας συνδρομής, πέρα από τον συντονισμό των ερευνών για την τρομοκρατία μεταξύ Γαλλίας και Βελγίου.
Ποιος θα κάνει τι σε μια μεγάλη επίθεση;
Για να αποφευχθεί η σύγχυση σχετικά με το ποιος έχει την ευθύνη σε ένα περιστατικό με πολλά θύματα, η Lungescu υποστηρίζει ότι ΕΕ και ΝΑΤΟ θα πρέπει να έχουν διακριτούς ρόλους.
Το ΝΑΤΟ θα μπορούσε να αναλάβει την ανταλλαγή πληροφοριών και τη στρατιωτική αποτροπή, ενώ η ΕΕ θα επικεντρωνόταν στην πολιτική και πολιτική προστασία.
Η Tiilikainen θεωρεί χρήσιμες τις προσπάθειες της ΕΕ για τον συντονισμό της αντίδρασης σε υβριδικές επιθέσεις, αλλά με συγκεκριμένα όρια.
Όπως σημείωσε, τέτοιες ευρωπαϊκές προσπάθειες δεν μπορούν να συγκριθούν με τα μέτρα ανθεκτικότητας σε εθνικό επίπεδο, όπως η προσέγγιση της Φινλανδίας για τη «συνολική ασφάλεια».
Η Lungescu υπογράμμισε, τέλος, ότι από την πλευρά της Μόσχας δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ των δύο οργανισμών.
«Ειλικρινά, ο [Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ] Πούτιν δεν ενδιαφέρεται αν οι αποφάσεις λαμβάνονται στην Coreper 2 ή στο NAC», ανέφερε, αναφερόμενη στα όργανα λήψης αποφάσεων της ΕΕ και του ΝΑΤΟ.
«Δεν είναι έτσι που σκέφτεται η Μόσχα», κατέληξε.
