Σχεδόν πέντε χρόνια μετά την αποχώρηση της από την καγκελαρία, η Άνγκελα Μέρκελ απέκτησε τη θέση της στην επίσημη εικονογραφία της μεταπολεμικής γερμανικής εξουσίας.
Το πορτρέτο της, έργο του 28χρονου Ζερεμί Κεϊράς (Jérémie Queyras), αποκαλύφθηκε στο Bode-Museum του Βερολίνου, όπου θα εκτίθεται έως τις 4 Οκτωβρίου. Στη συνέχεια θα μεταφερθεί στην Ομοσπονδιακή Καγκελαρία, εκεί όπου βρίσκονται και τα πορτρέτα των προκατόχων της.
Η τελετή θα μπορούσε να είναι μια τυπική στιγμή κρατικής μνήμης. Μια πρώην καγκελάριος, ένα επίσημο πορτρέτο, μια θέση δίπλα στους άνδρες που κυβέρνησαν τη μεταπολεμική Γερμανία πριν από εκείνη. Όμως το πορτρέτο της Μέρκελ δεν λειτουργεί μόνο ως ακόμη ένας κρίκος σε μια σειρά εικόνων εξουσίας. Μοιάζει με την εικόνα μιας χώρας που προσπαθεί να καταλάβει τι έχασε, τι άφησε πίσω της και τι φοβάται ότι μπορεί να ακολουθήσει.
Στον πίνακα, η Μέρκελ φορά ένα από τα χαρακτηριστικά της σακάκια, σε μπλε χρώμα. Δεν κάνει τη διάσημη χειρονομία με τα χέρια, τον ρόμβο που έγινε πολιτικό σήμα κατατεθέν της. Ο Κεϊράς και η ίδια θεώρησαν ότι θα ήταν υπερβολικά αναμενόμενο. Αντί γι’ αυτό, η στάση της είναι συγκρατημένη, σχεδόν σαν να είναι έτοιμη να αποχωρήσει. Το πρόσωπό της δεν έχει τίποτα θριαμβικό. Δείχνει λίγο κουρασμένο, λίγο σφιγμένο, σαν να έχει μείνει πάνω του η φθορά των 16 χρόνων εξουσίας.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Για να γίνει το πορτρέτο, η Μέρκελ και ο Κεϊράς συναντιούνταν επί μήνες κρυφά σε ένα ατελιέ στο κυβερνητικό κέντρο του Βερολίνου. Μιλούσαν για διάφορα, άκουγαν κλασική μουσική, άλλοτε συζητούσαν και άλλοτε σιωπούσαν. Η ίδια η Μέρκελ χαρακτήρισε τη διαδικασία «μικρή περιπέτεια».
Ο Κεϊράς δεν ήταν προφανής επιλογή. Όταν, το 2022, έστειλε στη Μέρκελ μια χειρόγραφη επιστολή με φωτοτυπίες έργων του, δεν περίμενε απάντηση. Την πήρε τρία χρόνια αργότερα. Η πρώην καγκελάριος, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, δεν είχε δει καν από κοντά πρωτότυπα έργα του, αλλά αποφάσισε ότι της είχε κάνει καλή εντύπωση.
Αυτή η επιλογή έχει τη δική της σημασία. Η πρώτη γυναίκα που κυβέρνησε τη Γερμανία δεν εμπιστεύτηκε την εικόνα της σε έναν ήδη διάσημο ζωγράφο, ούτε σε ένα πρόσωπο που θα εξασφάλιζε από μόνο του κύρος στο έργο. Επέλεξε έναν νέο, σχεδόν άγνωστο καλλιτέχνη, και του ανέθεσε να φτιάξει την εικόνα με την οποία θα μπει στην επίσημη μνήμη της Γερμανίας.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο, όμως, βρίσκεται αλλού. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η Μέρκελ φέρεται να πλήρωσε η ίδια τον καλλιτέχνη, ώστε να μη χωρά αμφισβήτηση για την ιδιοκτησία του έργου. Το πορτρέτο θα δοθεί δανεικό στην καγκελαρία, αλλά η ίδια θα μπορεί να το αποσύρει. Η λεπτομέρεια μοιάζει τεχνική, σχεδόν γραφειοκρατική. Στην πραγματικότητα, είναι βαθιά πολιτική. Η Μέρκελ γνωρίζει ότι η εξουσία δεν μένει ποτέ στα ίδια χέρια. Γνωρίζει επίσης ότι η σημερινή Γερμανία δεν είναι η Γερμανία που άφησε όταν έφυγε από την καγκελαρία. Η άνοδος της ακροδεξιάς, η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς, η κούραση από την κεντρώα σταθερότητα που κάποτε έμοιαζε αυτονόητη, όλα αυτά ρίχνουν διαφορετικό φως πάνω σε ένα επίσημο πορτρέτο.
Το να μπορεί κάποτε να αποσύρει την εικόνα της από έναν χώρο που δεν εμπιστεύεται πολιτικά δεν είναι απλώς ζήτημα ιδιοκτησίας. Είναι ένας τρόπος να κρατήσει, ακόμη και μετά την εξουσία, ένα τελευταίο δικαίωμα πάνω στη δημόσια μορφή της.
Το πορτρέτο εμφανίζεται σε μια στιγμή όπου η Γερμανία ζει ένα κύμα νοσταλγίας για την εποχή της Μέρκελ. Η ίδια είχε γίνει για χρόνια συνώνυμη μιας σχεδόν πεζής σταθερότητας: φάκελοι, υπομονή, αναμονή, διαπραγμάτευση, φράσεις χωρίς θεατρικότητα. Για τους επικριτές της, αυτή η σταθερότητα έκρυβε αναβολές, τυφλά σημεία, λάθη στη Ρωσία, στο προσφυγικό, στην Ευρώπη. Για πολλούς άλλους, όμως, μετά τις κρίσεις που ακολούθησαν, μοιάζει πια με χαμένη κανονικότητα.
Στο φόντο του πίνακα υπάρχουν μικρά αντικείμενα από το παλιό της γραφείο. Ένας κίτρινος χάρτινος φάκελος, σχεδόν σύμβολο μιας αναλογικής εποχής διακυβέρνησης. Ένας μικρός ασημένιος κύβος, δώρο από την εποχή που ανέλαβε την εξουσία, με τη φράση «In der Ruhe liegt die Kraft»: στη γαλήνη βρίσκεται η δύναμη. Δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει πιο χαρακτηριστική φράση για τη Μέρκελ. Η εικόνα της, όμως, δεν είναι γαλήνια με τον εύκολο τρόπο. Δεν μοιάζει να θέλει να καθησυχάσει. Δεν εμφανίζεται ως μητέρα του έθνους, ούτε ως θριαμβεύτρια της Ιστορίας. Είναι μια γυναίκα που μοιάζει να αντέχει ακόμη το βάρος του ρόλου της, αλλά χωρίς να παριστάνει ότι δεν της κόστισε.
Γι’ αυτό το πορτρέτο έχει ενδιαφέρον πέρα από την καλλιτεχνική του αξία. Δεν δείχνει μόνο την Άνγκελα Μέρκελ. Δείχνει και τον τρόπο με τον οποίο μια χώρα ξανακοιτάζει μια ηγέτιδα αφού τη χάσει. Όσο κυβερνούσε, πολλοί την έβρισκαν βαρετή, αργή, υπερβολικά προσεκτική. Τώρα, μέσα σε μια πιο νευρική Ευρώπη, η ίδια εικόνα μοιάζει σχεδόν εξωτική: η πολιτική ως αυτοσυγκράτηση, όχι ως κραυγή. Το πορτρέτο της Μέρκελ θα κρεμαστεί τελικά δίπλα σε εκείνο του Γκέρχαρντ Σρέντερ, του μεγάλου πολιτικού της αντιπάλου, στην καγκελαρία. Θα μπει σε μια σειρά ανδρικών εικόνων, σε μια γκαλερί που καταγράφει τη μεταπολεμική γερμανική εξουσία. Αλλά η δική της εικόνα φτάνει εκεί με μια μικρή επιφύλαξη, σαν να λέει ότι η μνήμη δεν παραδίδεται ποτέ οριστικά.
Η Μέρκελ μπαίνει στην Ιστορία με μπλε σακάκι, χωρίς τον διάσημο ρόμβο, χωρίς επίδειξη, χωρίς θρίαμβο. Και ίσως γι’ αυτό το πορτρέτο της μοιάζει τόσο πολιτικό. Δεν δείχνει μια Γερμανία βέβαιη για τον εαυτό της. Δείχνει μια Γερμανία που κοιτάζει πίσω και αναρωτιέται αν η εποχή της αργής, ψυχρής, βαρετής σταθερότητας ήταν τελικά πιο πολύτιμη απ’ όσο πίστευε.
