Μπορεί οι περισσότεροι να τη γνωρίσαμε ως «Όλγα Μαρκάτου» στο Ντόλτσε Βίτα, όμως η ζωή της Μαρίας Φωκά είχε ήδη γραφτεί με όρους πολύ πιο δραματικούς από εκείνους μιας κωμικής τηλεοπτικής επιτυχίας.
Πίσω από τη γνώριμη, συχνά κωμική φιγούρα της μικρής οθόνης, βρισκόταν μια γυναίκα που είχε βρεθεί κατηγορούμενη στο πλευρό του Νίκου Μπελογιάννη, σε μία από τις πιο εμβληματικές δίκες της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Ως μέλος του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ, συνελήφθη έπειτα από μια μοιραία συγκυρία και οδηγήθηκε στο στρατοδικείο με την κατηγορία της κατασκοπείας. Καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη — ποινή που αργότερα μειώθηκε σε δέκα χρόνια — και αναγκάστηκε να απομακρυνθεί από το θέατρο για σχεδόν μια οκταετία. Την ίδια περίοδο, ο Μπελογιάννης εκτελούνταν το 1952, σφραγίζοντας μια υπόθεση που σημάδεψε βαθιά και τη δική της πορεία.
Αυτή η εμπειρία δεν αποτέλεσε απλώς ένα επεισόδιο της ζωής της, αλλά καθόρισε τη στάση και την παρουσία της ως καλλιτέχνιδας. Όταν επέστρεψε στη σκηνή στα τέλη της δεκαετίας του ’50, κουβαλούσε ήδη μια σπάνια βιωματική ένταση, που αποτυπώθηκε έντονα στη δουλειά της χωρίς καμία επιτήδευση.
Γεννημένη το 1916 στο Αργοστόλι, σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Κάρολου Κουν και υπήρξε από τα πρώτα στελέχη του Θεάτρου Τέχνης, όπου γνώρισε και τον σύζυγό της Λυκούργο Καλλέργη. Ξεκίνησε στο θέατρο το 1944 και σύντομα καθιερώθηκε με σημαντικούς ρόλους, ενώ στον κινηματογράφο εμφανίστηκε από το 1949.
Μετά τις πολιτικές διώξεις, εντάχθηκε δυναμικά στη «χρυσή εποχή» του ελληνικού κινηματογράφου, συμμετέχοντας σε ταινίες όπως «Γοργόνες και μάγκες» και «Ένας ιππότης για τη Βασούλα». Ωστόσο, για το ευρύ κοινό η μεγάλη αναγνωρισιμότητα ήρθε πολύ αργότερα, μέσα από την τηλεόραση της δεκαετίας του ’90, με σειρές όπως Οι τρεις Χάριτες, Εκμέκ παγωτό και κυρίως το Ντόλτσε Βίτα.
Η αντίθεση είναι εντυπωσιακή: η ίδια ηθοποιός που αγαπήθηκε ως μια ιδιόρρυθμη, σχεδόν ανάλαφρη τηλεοπτική παρουσία, είχε ζήσει από κοντά τη σκληρότητα των διώξεων και μιας ιστορικής δίκης που συνδέθηκε με τον Μπελογιάννη. Η συντηρητική και αυστηρή «Όλγα Μαρκάτου» έγινε το πρόσωπο με το οποίο τη θυμήθηκαν οι περισσότεροι — αλλά δεν ήταν παρά ένα μόνο κομμάτι μιας ζωής πολύ πιο σύνθετης.
Μέχρι το τέλος της παρέμεινε ενεργή και μαχητική, με έντονη συνδικαλιστική δράση και παρουσία στο Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, του οποίου διετέλεσε και πρόεδρος. Πέθανε το 2001 στο Λονδίνο, αφήνοντας πίσω της μια πορεία όπου η τέχνη και η Ιστορία διασταυρώθηκαν με τρόπο σπάνιο και βαθιά ουσιαστικό.
