✍️ Ο Γιώργος Ατσαλάκης, Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων
Υπάρχει ένας εφιάλτης που στοιχειώνει κάθε κεντρικό τραπεζίτη: ένας συνδυασμός ενεργειακού σοκ και οικονομικής επιβράδυνσης. Δηλαδή, μια κατάσταση όπου οι τιμές αυξάνονται απότομα, αλλά η ανάπτυξη καταρρέει ταυτόχρονα.
Αυτό που οι οικονομολόγοι ονομάζουν στασιμοπληθωρισμό δεν είναι πλέον ένα θεωρητικό σενάριο των δεκαετιών του 1970. Είναι μια πραγματικότητα που αρχίζει να διαμορφώνεται ξανά, με επίκεντρο αυτή τη φορά όχι μόνο το πετρέλαιο, αλλά το σύνολο των κρίσιμων εφοδιαστικών αλυσίδων.
Η κρίση που εκτυλίσσεται γύρω από τα Στενά του Ορμούζ αφορά πολύ περισσότερα από την τιμή του Brent. Αφορά το ενδεχόμενο η παγκόσμια οικονομία να βρίσκεται στο χείλος μιας ευρύτερης εφοδιαστικής κατάρρευσης.
Το αόρατο εμπόρευμα: ήλιο και η «σιωπηλή» τεχνολογική κρίση: Λίγοι συνειδητοποιούν ότι περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου ηλίου περνά από τα Στενά του Ορμούζ. Το ήλιο δεν είναι απλώς ένα βιομηχανικό αέριο. Είναι κρίσιμος πόρος για την τεχνολογία αιχμής, καθώς χρησιμοποιείται για την ψύξη υπεραγώγιμων μαγνητών που είναι απαραίτητοι στην κατασκευή ημιαγωγών.
Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει συνθετικό υποκατάστατο. Σε έναν κόσμο που εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από τα chips —από τα smartphones έως την τεχνητή νοημοσύνη— η διακοπή της ροής ηλίου δεν είναι απλώς μια βιομηχανική δυσλειτουργία. Είναι ένας πιθανός καταλύτης για μια νέα τεχνολογική κρίση. Και το σημαντικότερο: δεν υπάρχει εύκολη εναλλακτική διαδρομή.
Από τα χωράφια στα ράφια: λιπάσματα και επισιτιστική ασφάλεια: Η κρίση δεν περιορίζεται στη βιομηχανία υψηλής τεχνολογίας. Αγγίζει τον πιο βασικό τομέα της ανθρώπινης επιβίωσης: τη γεωργία. Το ένα τρίτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου λιπασμάτων διέρχεται επίσης από το Ορμούζ. Την ίδια στιγμή, οι τιμές των αζωτούχων λιπασμάτων έχουν εκτοξευθεί και μάλιστα την πιο κρίσιμη περίοδο, την άνοιξη, όταν οι αγρότες του βόρειου ημισφαιρίου προετοιμάζουν τις καλλιέργειές τους.
Αν αυτή η αλυσίδα διακοπεί, οι συνέπειες θα είναι καθυστερημένες αλλά καταστροφικές. Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα, η αδυναμία λίπανσης σε περιοχές της Ασίας και της Αφρικής θα μπορούσε να οδηγήσει σε επίπεδα οξείας πείνας ρεκόρ έως το 2027. Με άλλα λόγια, η κρίση της ενέργειας μετατρέπεται σε κρίση τροφίμων.
Η ψευδαίσθηση της ενεργειακής ανεξαρτησίας: Υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη αντίληψη ότι η παγκόσμια οικονομία είναι σήμερα λιγότερο ευάλωτη σε ενεργειακά σοκ σε σχέση με το παρελθόν. Πράγματι, η ενεργειακή αποδοτικότητα έχει βελτιωθεί: τη δεκαετία του 1970 απαιτούνταν περίπου ένα βαρέλι πετρελαίου για την παραγωγή 1.000 δολαρίων ΑΕΠ, ενώ σήμερα απαιτείται λιγότερο από το μισό. Όμως αυτή η εξέλιξη είναι παραπλανητική. Η εξάρτηση δεν εξαφανίστηκε. Μεταφέρθηκε. Από το πετρέλαιο στο ηλεκτρικό δίκτυο. Σε πολλές χώρες, οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας καθορίζονται από μονάδες φυσικού αερίου. Όταν λοιπόν διαταράσσεται η προσφορά LNG, όπως συμβαίνει με το Ορμούζ, το σοκ μεταφέρεται άμεσα όχι μόνο στα καύσιμα, αλλά και στους λογαριασμούς ρεύματος. Και σε έναν κόσμο που ψηφιοποιείται ταχύτατα, αυτό έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Η ενεργειακή πείνα της τεχνητής νοημοσύνης: Η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μια νέα φάση ενεργειακής ζήτησης. Τα κέντρα δεδομένων και οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης απαιτούν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας εκτιμά ότι έως το 2030 η επιπλέον ζήτηση θα φτάσει τα 50 γιγαβάτ, ποσότητα που αντιστοιχεί στην κατανάλωση ολόκληρων βιομηχανικών κρατών. Αυτό σημαίνει ότι το ενεργειακό σοκ δεν πλήττει μόνο τη βιομηχανία, αλλά και το μέλλον της τεχνολογικής ανάπτυξης.
Η Ευρώπη στο επίκεντρο της κρίσης: Η Ευρώπη βρίσκεται σε ιδιαίτερα ευάλωτη θέση. Με περιορισμένα αποθέματα και υψηλή εξάρτηση από εισαγόμενο φυσικό αέριο, χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο αντιμετωπίζουν το μεγαλύτερο στασιμοπληθωριστικό σοκ των τελευταίων πέντε δεκαετιών. Οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές: άνοδος του κόστους δανεισμού, κρίση στην αγορά ομολόγων, απόσυρση χρηματοδοτικών προϊόντων, και αυξανόμενος φόβος αποβιομηχάνισης. Όταν το ενεργειακό κόστος εκτοξεύεται, η βιομηχανία χάνει ανταγωνιστικότητα. Και όταν αυτό συμβεί σε μεγάλη κλίμακα, οι συνέπειες είναι μόνιμες.
Οι ΗΠΑ: νικητές ή ψευδαίσθηση ισχύος; Σε πρώτη ανάγνωση, οι Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται να ωφελούνται. Η ενεργειακή τους αυτάρκεια και η θέση τους ως εξαγωγέα LNG δημιουργούν σημαντικά κέρδη. Ωστόσο, η εικόνα αυτή είναι επιφανειακή. Η αμερικανική οικονομία εξαρτάται από εισαγόμενα μεταποιημένα προϊόντα. Όταν το ενεργειακό κόστος αυτών των προϊόντων αυξάνεται στην Ασία και την Ευρώπη, το κόστος αυτό μετακυλίεται στους Αμερικανούς καταναλωτές. Παράλληλα, η γεωργία των ΗΠΑ, που εξαρτάται από ορυκτά καύσιμα και λιπάσματα, μετατρέπει το ενεργειακό σοκ σε αυξήσεις στις τιμές τροφίμων. Το αποτέλεσμα είναι εισαγόμενος πληθωρισμός, ένας παράγοντας που ήδη αναγκάζει τη Federal Reserve να επανεξετάσει τη νομισματική της πολιτική.
Η γεωπολιτική της ασύμμετρης ισχύος: Η κρίση αυτή ανέδειξε μια βαθιά μεταβολή στη φύση της ισχύος. Δεν απαιτείται πλέον ένας ισοδύναμος στρατός για να προκληθεί ζημιά σε μια υπερδύναμη. Ο έλεγχος ενός στρατηγικού σημείου, όπως τα Στενά του Ορμούζ, μπορεί να λειτουργήσει ως όπλο εξίσου αποτελεσματικό με μια στρατιωτική επίθεση. Η διατάραξη της αγοράς αποδεικνύεται πιο ευαίσθητος στόχος από οποιαδήποτε στρατιωτική βάση. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια του πολέμου επαναπροσδιορίζεται.
Το τέλος της ασφάλειας μέσω απόστασης: Για δεκαετίες, η Ευρώπη θεωρούσε τις κρίσεις της Μέσης Ανατολής ως μακρινά προβλήματα. Αυτή η εποχή έχει τελειώσει. Η ανάπτυξη πυραυλικών συστημάτων μεγάλης εμβέλειας σημαίνει ότι κάθε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα βρίσκεται πλέον εντός εμβέλειας περιφερειακών δυνάμεων. Η γεωγραφική απόσταση δεν αποτελεί πλέον εγγύηση ασφάλειας. Η αστάθεια δεν μεταδίδεται μόνο μέσω στρατιωτικών μέσων, αλλά και μέσω αγορών, τιμών και εφοδιαστικών αλυσίδων.
Ένας νέος τύπος κρίσης: Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ δεν είναι μια ακόμη ενεργειακή διαταραχή. Είναι ένα πολυεπίπεδο σοκ που συνδέει ενέργεια, τρόφιμα, τεχνολογία και χρηματοοικονομικά. Είναι ο εφιάλτης κάθε κεντρικού τραπεζίτη: πληθωρισμός χωρίς ανάπτυξη. Αλλά είναι και κάτι περισσότερο. Είναι μια προειδοποίηση ότι η παγκόσμια οικονομία έχει γίνει πιο σύνθετη και πιο ευάλωτη. Όχι επειδή εξαρτάται από ένα μόνο πόρο, αλλά επειδή εξαρτάται από ένα πλέγμα κρίσιμων διαδρομών. Και σε έναν κόσμο όπου αυτές οι διαδρομές μπορούν να διακοπούν, η σταθερότητα δεν είναι δεδομένη. Είναι εύθραυστη.Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θα υπάρξει η επόμενη κρίση. Είναι αν το παγκόσμιο σύστημα μπορεί να την αντέξει.
