Ο όρος «θόλος θερμότητας» ακούγεται όλο και συχνότερα κάθε φορά που η Ευρώπη και άλλες περιοχές του κόσμου βιώνουν παρατεταμένους και ιδιαίτερα έντονους καύσωνες.
Ο θόλος θερμότητας είναι μια ατμοσφαιρική κατάσταση που μπορεί να οδηγήσει σε παρατεταμένες περιόδους πολύ υψηλών θερμοκρασιών, καθώς ένα ισχυρό σύστημα υψηλής πίεσης εγκλωβίζει τον θερμό αέρα πάνω από μια περιοχή. Ο όρος ακούγεται ολοένα συχνότερα όταν η Ευρώπη και άλλες περιοχές του πλανήτη δοκιμάζονται από έντονους καύσωνες και καταγράφονται νέα ρεκόρ ζέστης. Ο μετεωρολόγος Δημήτρης Ζιακόπουλος εξηγεί τον μηχανισμό δημιουργίας του φαινομένου, τον τρόπο με τον οποίο η υψηλή πίεση ενισχύει τη θέρμανση κοντά στο έδαφος, αλλά και γιατί η ξηρασία μπορεί να κάνει τις συνθήκες ακόμη πιο ακραίες.
Όπως εξηγεί ο Δημήτρης Ζιακόπουλος, “Ο θόλος θερμότητας (heat dome) είναι ένα φαινόμενο, αν θέλετε, μια ατμοσφαιρική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από ένα σύστημα υψηλής πίεσης της ανώτερης ατμόσφαιρας που παγιδεύει ζεστό αέρα. Το σύστημα της υψηλής πίεσης (αντικυκλώνας) όχι μόνο παγιδεύει τον ζεστό αέρα κάτω από αυτό, εμποδίζοντας τον ψυχρότερο αέρα να εισέλθει στην περιοχή που επηρεάζει, αλλά τον ωθεί και προς τα κάτω, συμπιέζοντάς τον. Με τη συμπίεση ο αέρας θερμαίνεται ακόμα περισσότερο, γεγονός που επιδεινώνει περαιτέρω τις θερμές συνθήκες στο έδαφος. Πέρα από αυτά, τα συστήματα υψηλής πίεσης συνήθως φέρνουν καθαρό ουρανό, πράγμα που σημαίνει ότι υπάρχει λιγότερη ανάκλαση του ηλιακού φωτός από τα νέφη και μεγαλύτερη απορρόφηση θερμότητας από το έδαφος”.
Πρόκειται, επομένως, για έναν μηχανισμό που δεν περιορίζεται απλώς στον εγκλωβισμό ήδη θερμού αέρα. Ο αντικυκλώνας εμποδίζει την είσοδο ψυχρότερων αερίων μαζών, ενώ παράλληλα ωθεί τον αέρα προς χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Εκεί συμπιέζεται και θερμαίνεται ακόμη περισσότερο. Την ίδια στιγμή, ο καθαρός ουρανός που συνήθως συνοδεύει τα συστήματα υψηλής πίεσης επιτρέπει σε μεγαλύτερο μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας να φτάσει στο έδαφος. Έτσι δημιουργούνται οι συνθήκες για πολύ υψηλές θερμοκρασίες που μπορούν να επιμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Γιατί η ξηρασία κάνει τον καύσωνα πιο ακραίο
Καθοριστικό ρόλο στην ένταση του φαινομένου μπορεί να διαδραματίσει και η κατάσταση του εδάφους. Όταν μια περιοχή έχει ήδη επηρεαστεί από ξηρασία και διαθέτει ελάχιστη υγρασία, περιορίζεται ένας φυσικός μηχανισμός ψύξης μέσω της εξάτμισης. Η θερμική ενέργεια που διαφορετικά θα καταναλωνόταν σε αυτή τη διαδικασία χρησιμοποιείται πλέον για την άμεση θέρμανση του αέρα και του εδάφους, δημιουργώντας έναν φαύλο βρόχο ανατροφοδότησης.
“Εν μέσω συνθηκών ξηρασίας, εμφανίζεται και ο φαύλος βρόχος ανατροφοδότησης: ο συνδυασμός της ζέστης και ενός ξεραμένου τοπίου κάνει το κύμα καύσωνα ακόμα πιο ακραίο. Με πολύ λίγη υγρασία στα εδάφη, η θερμική ενέργεια που κανονικά θα χρησιμοποιούνταν στην εξάτμιση -μια διαδικασία ψύξης- θερμαίνει, στην περίπτωση αυτή, απευθείας τον αέρα και το έδαφος. Με την αύξηση της θερμότητας εντός του θόλου, η ατμόσφαιρα διαστέλλεται κατακόρυφα και το ύψος του θόλου αυξάνεται. Η διαστολή φαίνεται από το ύψος της στάθμης των 500 hPa, το οποίο μπορεί να φθάσει ακόμα και τα 600 δεκάμετρα”, εξηγεί ο Δημήτρης Ζιακόπουλος.
Ο συνδυασμός, συνεπώς, ενός ισχυρού συστήματος υψηλής πίεσης, της συνεχούς συμπίεσης και θέρμανσης του αέρα, του καθαρού ουρανού και ενός ήδη ξηρού εδάφους μπορεί να δημιουργήσει συνθήκες που ευνοούν ιδιαίτερα έντονα και επίμονα κύματα ζέστης. Όσο αυξάνεται η θερμότητα μέσα στον θόλο, η ατμόσφαιρα διαστέλλεται κατακόρυφα και το ύψος του συστήματος αυξάνεται, διατηρώντας τον μηχανισμό που παγιδεύει τη ζέστη και ενισχύει τις ακραίες θερμοκρασίες.
