Όταν Ιρανός αξιωματούχος παρουσίασε αυτή την εβδομάδα έναν κατάλογο απαιτήσεων για τον τερματισμό του πολέμου που ξεκίνησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, πρόσθεσε ένα στοιχείο που μέχρι τώρα δεν βρισκόταν στη λίστα της Τεχεράνης: την αναγνώριση της κυριαρχίας του Ιράν στο Στενό του Oρμούζ.
Η στενή αυτή θαλάσσια οδός, από την οποία διέρχεται συνήθως περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), έχει αναδειχθεί στο ισχυρότερο «όπλο» της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Πλέον, το Ιράν επιχειρεί να τη μετατρέψει τόσο σε πηγή εσόδων που θα μπορούσαν να φτάσουν δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, όσο και σε μοχλό πίεσης για την παγκόσμια οικονομία.
Η Τεχεράνη απειλούσε εδώ και χρόνια ότι θα κλείσει το Στενό σε περίπτωση επίθεσης, ωστόσο λίγοι πίστευαν ότι θα προχωρούσε σε μια τέτοια κίνηση — ή ότι αυτή θα αποδεικνυόταν τόσο αποτελεσματική στη διατάραξη των παγκόσμιων εμπορικών ροών. Το μέγεθος των επιπτώσεων φαίνεται πως ενίσχυσε τις φιλοδοξίες της, με τις νέες απαιτήσεις να δείχνουν ότι επιδιώκει να μετατρέψει αυτή την επιρροή σε κάτι πιο μόνιμο.
Η ναυσιπλοΐα στο κρίσιμο αυτό πέρασμα έχει σχεδόν παραλύσει εξαιτίας των ιρανικών επιθέσεων, προκαλώντας αναταράξεις στις διεθνείς ενεργειακές αγορές και αναγκάζοντας χώρες πολύ πέρα από τον Περσικό Κόλπο να λάβουν έκτακτα μέτρα για την εξασφάλιση καυσίμων.
«Το Ιράν φαίνεται να αιφνιδιάστηκε από το πόσο επιτυχημένη αποδείχθηκε η στρατηγική του στο Ορμούζ — από το πόσο φθηνό και σχετικά εύκολο είναι να κρατά “όμηρο” την παγκόσμια οικονομία», δήλωσε η Ντίνα Εσφαντιαρί, επικεφαλής για τη Μέση Ανατολή στην Bloomberg Economics. «Ένα από τα βασικά συμπεράσματα του πολέμου είναι ότι ανακάλυψε αυτή τη νέα επιρροή, την οποία πιθανότατα θα αξιοποιήσει ξανά στο μέλλον. Και η αξιοποίησή της σε οικονομικό επίπεδο αποτελεί μέρος αυτής της ανακάλυψης».
Η Ουάσινγκτον αντιλαμβάνεται πλήρως αυτόν τον κίνδυνο. Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, προειδοποίησε την Παρασκευή ότι μία από τις άμεσες προκλήσεις μετά τον πόλεμο θα είναι οι προσπάθειες της Τεχεράνης να επιβάλει σύστημα διοδίων στο Ορμούζ.
«Όχι μόνο είναι παράνομο, είναι απαράδεκτο, επικίνδυνο για τον κόσμο και είναι σημαντικό να υπάρξει διεθνές σχέδιο αντιμετώπισης», δήλωσε μετά από σύνοδο της G7 στη Γαλλία. Οι υπουργοί Εξωτερικών της ομάδας υπογράμμισαν «την απόλυτη ανάγκη» αποκατάστασης της «ασφαλούς και χωρίς διόδια ελευθερίας της ναυσιπλοΐας».
Σε ένδειξη της αυξανόμενης στρατηγικής σημασίας του Στενού, ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, στην πρώτη του φερόμενη ομιλία ως νέος ανώτατος ηγέτης του Ιράν, δήλωσε ότι η δυνατότητα αποκλεισμού της θαλάσσιας οδού «πρέπει να συνεχίσει να αξιοποιείται».
Σε προηγούμενους γύρους συνομιλιών με τις ΗΠΑ, το Ιράν ζητούσε άρση κυρώσεων και αναγνώριση του δικαιώματός του στην ειρηνική πυρηνική τεχνολογία — όχι όμως έλεγχο του Στενού του Ορμούζ.
Πλέον, η Τεχεράνη δείχνει να επιδιώκει τη θεσμοθέτηση αυτής της επιρροής. Ιρανοί βουλευτές εξετάζουν νομοσχέδιο που θα υποχρεώνει τις χώρες που χρησιμοποιούν το Στενό για τη μεταφορά καυσίμων και αγαθών να καταβάλλουν τέλη διέλευσης, ενώ σύμβουλος του ανώτατου ηγέτη έκανε λόγο για ένα «νέο καθεστώς στο Ορμούζ» μετά τον πόλεμο. Το σύστημα αυτό θα μπορούσε να επιτρέπει στο Ιράν να επιβάλλει περιορισμούς στη ναυσιπλοΐα αντιπάλων του και ουσιαστικά να συνδέει την πρόσβαση σε μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες αρτηρίες του κόσμου με τις γεωπολιτικές του διαφορές.
«Η επιβολή τελών διέλευσης παραβιάζει τους κανόνες της διεθνούς ναυσιπλοΐας», σημειώνει ο Τζέιμς Κράσκα, καθηγητής διεθνούς ναυτικού δικαίου στο Ναυτικό Πολεμικό Κολλέγιο των ΗΠΑ. Όπως εξηγεί, δεν υπάρχει νομική βάση στο διεθνές δίκαιο που να επιτρέπει σε παράκτιο κράτος να επιβάλλει τέλη σε διεθνές στενό όπως το Ορμούζ.
«Το Στενό του Ορμούζ είναι διεθνές πέρασμα, με επικαλυπτόμενα χωρικά ύδατα του Ιράν και του Ομάν… Στα ύδατα αυτά ισχύουν οι νόμοι των δύο χωρών. Ωστόσο, επειδή πρόκειται για διεθνές στενό, εφαρμόζεται το δικαίωμα της ελεύθερης διέλευσης για όλα τα κράτη, που επιτρέπει ανεμπόδιστη κίνηση πλοίων, αεροσκαφών και υποβρυχίων», υπογραμμίζει.
Οι σχετικοί κανόνες απορρέουν από τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Αν και ούτε το Ιράν ούτε οι ΗΠΑ είναι συμβαλλόμενα μέρη, πολλές από τις βασικές αρχές της θεωρούνται εθιμικό διεθνές δίκαιο και εφαρμόζονται ευρέως. Ωστόσο, το Ιράν ενδέχεται να αξιοποιήσει τη μη συμμετοχή του για να ενισχύσει τη θέση του.
Ιστορικά, υπάρχουν ελάχιστα παραδείγματα κρατών που επέβαλαν επιτυχώς τέλη διέλευσης σε διεθνή στενά. Τον 19ο αιώνα, η Δανία επέβαλε τέλη στα δανικά στενά, όμως μετά από αντιδράσεις συμφώνησε στη Σύμβαση της Κοπεγχάγης το 1857, καταργώντας οριστικά τα λεγόμενα «Sound Dues».
Μπορεί να ανταγωνιστεί τη Διώρυγα του Σουέζ
Αυτό δεν έχει αποτρέψει το Ιράν από το να εξετάζει πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει ένα τέτοιο σύστημα — και πόσο επικερδές θα ήταν.
Παρότι οι ειδικοί αμφισβητούν αν θα μπορούσε να γίνει διεθνώς αποδεκτό, σε περίπτωση επιτυχίας τα έσοδα θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν εκείνα της Διώρυγα του Σουέζ, σύμφωνα με υπολογισμούς του CNN.
Καθημερινά, περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων διέρχονται από το Στενό, ποσότητα που αντιστοιχεί σε περίπου 10 υπερδεξαμενόπλοια (VLCCs). Με κόστος διέλευσης που εκτιμάται στα 2 εκατομμύρια δολάρια ανά πλοίο, τα έσοδα θα μπορούσαν να φτάσουν τα 20 εκατ. δολάρια ημερησίως ή περίπου 600 εκατ. δολάρια τον μήνα μόνο από το πετρέλαιο.
Αν προστεθούν και τα φορτία LNG, το ποσό θα μπορούσε να ξεπεράσει τα 800 εκατ. δολάρια μηνιαίως — δηλαδή περίπου το 15%-20% των μηνιαίων εσόδων του Ιράν από εξαγωγές πετρελαίου το 2024.
Για σύγκριση, η Αίγυπτος αποκομίζει συνήθως 700-800 εκατ. δολάρια τον μήνα από τη Διώρυγα του Σουέζ, αν και τα έσοδα έχουν μειωθεί τον τελευταίο χρόνο λόγω των αναταραχών στην Ερυθρά Θάλασσα.
Η αξιοποίηση του Ορμούζ συνδέεται και με τις οικονομικές πιέσεις που αντιμετωπίζει το Ιράν. Σύμφωνα με την Εσφαντιαρί, η Τεχεράνη βλέπει τα τέλη διέλευσης ως τρόπο να καλύψει μέρος των απωλειών λόγω κυρώσεων, μέσω ενός σχετικά «εύκολου» και «χαμηλού κόστους» μηχανισμού. Το Ιράν συγκαταλέγεται στις χώρες με τις περισσότερες κυρώσεις παγκοσμίως, μετά τη Ρωσία.
Η Τεχεράνη δηλώνει ότι το Στενό παραμένει ανοικτό — αλλά όχι άνευ όρων. Σύμφωνα με τις αρχές, «μη εχθρικά» πλοία μπορούν να διέρχονται, υπό την προϋπόθεση συντονισμού με τις ιρανικές αρχές. Η θέση αυτή διατυπώθηκε σε επιστολή προς το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό.
Παράλληλα, το Ιράν φαίνεται να δοκιμάζει στην πράξη ένα ελεγχόμενο σύστημα διέλευσης. Δεδομένα ναυτιλιακής παρακολούθησης δείχνουν ότι ορισμένα δεξαμενόπλοια κινούνται πιο κοντά στις ιρανικές ακτές, ενώ υπάρχουν αναφορές ότι κάποιοι διαχειριστές πλοίων ενδέχεται να έχουν πληρώσει για ασφαλή διέλευση.
Μέχρι στιγμής, καμία χώρα ή εταιρεία δεν έχει παραδεχθεί δημόσια ότι κατέβαλε τέλη, ενώ οι λεπτομέρειες παραμένουν ασαφείς. Ωστόσο, σύμφωνα με τη Lloyd’s List, πάνω από 20 πλοία χρησιμοποίησαν έναν νέο «διάδρομο» στο Στενό, με τουλάχιστον δύο από αυτά να έχουν πληρώσει — το ένα περίπου 2 εκατ. δολάρια.
Οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν επίσης δημιουργήσει σύστημα καταγραφής για εγκεκριμένα πλοία, ενώ ορισμένες κυβερνήσεις βρίσκονται σε απευθείας επαφή με την Τεχεράνη για να εξασφαλίσουν τη διέλευση των δεξαμενόπλοιών τους.
«Αυτό συμβαίνει ήδη. Και υποψιάζομαι ότι θα συμβαίνει όλο και πιο συχνά, αν δεν υπάρξει πρόοδος στις διαπραγματεύσεις», δήλωσε ο Ρίτσαρντ Μιντ, αρχισυντάκτης της Lloyd’s List. «Αυτή τη στιγμή, ο ναυτιλιακός κλάδος βρίσκεται ουσιαστικά σε παράλυση».
Πηγή: CNN
