✍️Ο Δρ. Παναγιώτης Καρκατσούλης
Η εξελισσόμενη υπόθεση διαφθοράς στην πολεοδομία έχει ιδιαίτερη σημασία για όσους διοικητικούς επιστήμονες και δημοσιολογούντες ασχολούνται και προβληματίζονται με τα ζητήματα οργάνωσης και λειτουργίας του κράτους.
Ο λόγος γι’ αυτό είναι ότι έχουμε μια ισχυρή απόδειξη του νεο- πελατειασμού που έχει κατισχύσει στο σύνολο των διοικητικών αναβαθμών και των δημοσίων οργανώσεων.
Ο νεο-πελατειασμός έχει ορισμένες κρίσιμες διαφορές με τον παλιό γνωστό πελατειασμό (το ρουσφέτι») αλλά και ομοιότητες.
Οι βασικές διαφορές τους είναι:
Στον παλιό πελατειασμό ο χαρακτήρας της διάδρασης μεταξύ του πολιτικού πάτρωνα και του κομματικού πελάτη είναι εξόχως μικροκομματικός, ατομικός και τοπικός. Το διακύβευμα αφορά στις πλείστες των περιπτώσεων «βόλεμα» στο Δημόσιο ή και «εξυπηρέτηση/διευκόλυνση» του πελάτη για την υπέρβαση γραφειοκρατικών «αγκυλώσεων» (εννοείται και παραβίαση της νομιμότητας μέσω «παραθύρων»). Το κρεββάτι σε νοσοκομείο και η μετάθεση φαντάρου είναι οι πιο κοινές εξ αυτών.
Μια παλαιότερη φόρμα περιελάβανε, πέραν αυτών, κουμπαριές και οιονεί οικογενειακούς δεσμούς. Απαντάται και σήμερα σε ορισμένες περιοχές της χώρας, όπου τα ρουσφέτια αποχρωματίζονται και θεωρούνται οργανικά στοιχεία της διακυβέρνησης.
Ο παλιός πελατειασμός πλήττει ιδιαίτερα την αξιοσύνη, τη χρηστή διακυβέρνηση και τη διατηρήσιμη ανάπτυξη. Όποτε υποκατέστησε τους κανόνες χρηστής διακυβέρνησης οδήγησε σε αλόγιστη σπατάλη και χρεωκοπία.
Τα μέτρα που λήφθηκαν για τον περιορισμό του, ιδίως από «κοσμοπολίτες» πολιτικούς (κατ’ αντίθεση προς τους τοπικούς underdog) περιελάμβαναν τον έλεγχο των προσλήψεων, την δημιουργία Ανεξάρτητων Αρχών και ελεγκτικών σωμάτων και την ευρεία χρήση των τεχνολογιών για την παροχή αδιαμεσολάβητων υπηρεσιών σε πολίτες και επιχειρήσεις.
Χωρίς να έχει εξαλειφθεί ο παλιός πελατεισμός αλλά, όντας αισθητά αποδυναμωμένος, περάσαμε σε μια σοβαρή μετάλλαξή του, που έγινε ιδιαίτερα αντιληπτή, κατά την τελευταία διακυβέρνηση. Ο νεο- πελατειασμός συνδέεται με την διαχείριση των πόρων (ιδίως, των
κοινοτικών ενισχύσεων) και την καταστρατήγηση του ρυθμιστικών κανόνων που διέπουν το σύστημα των δημοσίων συμβάσεων.
Αναπτύσσεται και πέραν των ατομικών διευθετήσεων σε δικτυώσεις του με παράγοντες της αγοράς, υπερβαίνοντας τα όρια της ατομικότητας και της τοπικότητας του παλιού πελατειασμού.
Ο νεο-πελατειασμός συντηρεί τον παλαιό πελατειασμό, προσποιούμενος, όμως ότι τον καταπολεμά: Όλα γίνονται στο φως, δεν κρύβονται, δεν αποτελούν «εξαίρεση», όπως συνέβαινε με τον παλιό πελατειασμό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι διοικητικές
μεταρρυθμίσεις οι οποίες έχουν μεν θεσμοθετηθεί (έστω, ατελώς) πλην όμως παρουσιάζουν ένα σημαντικό έλλειμμα εφαρμογής. Ακόμη κι εκεί που υπάρχουν θετικά αποτελέσματα, αυτά υπερφαλαγγίζονται, τάχιστα, από τις επιγενόμενες εξελίξεις.
Ο νεο-πελατειασμός χρειάζεται την «γρήγορη αντίδραση», την οποία του προσφέρουν οι πολυ-κρίσεις, και καλύπτεται πίσω από την συνταγματική παράκαμψη της νομιμότητας λόγω «έκτακτων και απρόβλεπτων συνθηκών». Ένα τμήμα των μέσων ενημέρωσης και της
κοινωνικής δικτύωσης λειτουργεί ως προωθητής των ψευδο- μεταρρυθμίσεων σε ακροατήρια που δεν εντρυφούν στον οργάνωση του κράτους και κρίνουν τα δημόσια πράγματα ιδίως με κριτήρια life style.
Ο νεο-πελατειασμός χρειάζεται, επίσης, μια ιδιαίτερα ισχυρή υποδομή που να επιτρέπει την εφαρμογή όσων συμφωνούνται – βλ. συμβουλοκρατία- αδιαφορώντας, βεβαίως, για τις όποιες επιπτώσεις των «έργων» του στην οικονομία, την κοινωνία και την διοίκηση.
Προϋπόθεση για την εύρυθμη λειτουργία του νεο-πελατειασμού είναι ένα αποδυναμωμένο νομοθετικό σώμα, μια διοίκηση υπολειτουργούσα και μια δικαιοσύνη ελεγχόμενη μέσω ποικίλων εκβιασμών κι κατατρομοκράτησης των λειτουργών της.
Παλιός και νέος πελατειασμός βλάπτουν το γκουβέρνο εξ ίσου.
Για να υπάρξει έξοδος από το σημερινό βάθος του πηγαδιού πρέπει η κοινωνία πολιτών που δελεάστηκε και επέτρεψε την άνοδο στην εξουσία των σταυρωτών της να συνειδητοποιήσει ότι μπορεί, αντ’ αυτών, η ίδια να διασφαλίσει ένα καλύτερο και αξιοπρεπές μέλλον στη
χώρα.
