Η Ευρώπη φλέγεται, οι θερμοκρασίες ξεπερνούν τους 40 βαθμούς και χιλιάδες άνθρωποι πεθαίνουν από την ακραία ζέστη.
Ο Λούκα Φουνάρο, ένας 32χρονος που πάσχει από μια σπάνια γενετική ασθένεια, υπέφερε κατά τη διάρκεια του καύσωνα που έσπασε κάθε προηγούμενο ρεκόρ τον Ιούνιο μέσα στο διαμέρισμά του στη γαλλική πρωτεύουσα, χωρίς σύστημα κλιματισμού. Οι γείτονές του δεν του επιτρέπουν να εγκαταστήσει ένα.
Έχουν απορρίψει τα αιτήματά του να τοποθετήσει μια εξωτερική μονάδα στην εσωτερική αυλή της πολυκατοικίας του, στη συνοικία Μαραί, μια πολυσύχναστη περιοχή στο κέντρο του Παρισιού. Υποστηρίζουν ότι η συσκευή θα προκαλεί υπερβολικό θόρυβο.
Ο Φουνάρο, ο οποίος χρησιμοποιεί αναπηρικό αμαξίδιο και αναπνέει με μηχανική υποστήριξη (αναπνευστήρα), έχει οδηγήσει τους γείτονές του στα δικαστήρια. Η οικογένειά του έχει ήδη δαπανήσει χιλιάδες ευρώ σε μια δικαστική διαμάχη που διαρκεί δύο χρόνια και συνεχίζεται.
«Όταν κάνει υπερβολική ζέστη, τα άτομα με αναπηρία αφυδατώνονται και δυσκολεύονται να αναπνεύσουν», δήλωσε ο Φουνάρο.
Οι Ευρωπαίοι επί πολλά χρόνια απέφευγαν τη χρήση κλιματιστικών, θεωρώντας τα θορυβώδη, επιβλαβή για την αρχιτεκτονική τους κληρονομιά και, κυρίως, περιττά, όσο τα καλοκαίρια παρέμεναν σχετικά ήπια. Παράλληλα, ανησυχούσαν ότι η ευρεία χρήση μιας τεχνολογίας με τόσο υψηλή κατανάλωση ενέργειας θα υπονόμευε τη φιλοδοξία της Ευρώπης να πρωτοστατήσει στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Ωστόσο, αυτή η στάση συγκρούεται πλέον με τη νέα πραγματικότητα μιας ηπείρου όπου οι θερμοκρασίες αυξάνονται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του πλανήτη.
Τα διαδοχικά κύματα καύσωνα που καταρρίπτουν συνεχώς ρεκόρ έχουν επιβαρύνει τόσο τα συστήματα υγείας όσο και την οικονομία της Ευρώπης. Χιλιάδες σχολεία σε ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη, τα περισσότερα από τα οποία δεν διαθέτουν κλιματισμό, αναγκάστηκαν να κλείσουν κατά τη διάρκεια του τελευταίου καύσωνα, υποχρεώνοντας πολλούς γονείς να μείνουν στο σπίτι.
Επιχειρήσεις ανέστειλαν τη λειτουργία τους, εργοστάσια περιόρισαν την παραγωγή τους και σιδηροδρομικές γραμμές τέθηκαν εκτός λειτουργίας. Οικονομολόγοι της ολλανδικής τράπεζας ING σχολίασαν ότι ο καύσωνας «έφερε πίσω μνήμες από τα lockdown της πανδημίας».
Η συζήτηση γύρω από το μέλλον του κλιματισμού διαμορφώνει πλέον τις πολιτικές αντιπαραθέσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη. Από τη μία πλευρά βρίσκονται κυρίως πολιτικοί της δεξιάς, οι οποίοι ζητούν ένα μαζικό πρόγραμμα εγκατάστασης κλιματιστικών, και από την άλλη πολιτικοί της αριστεράς που ανησυχούν για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
«Είναι ντροπή τα μωρά που γεννιούνται στα νοσοκομεία, οι ασθενείς και οι ηλικιωμένοι να αναγκάζονται να υπομένουν τέτοιους καύσωνες επειδή αρνούνται να εγκαταστήσουν κλιματισμό», έγραψε στην πλατφόρμα X η επικεφαλής της γαλλικής ακροδεξιάς, Μαρίν Λε Πεν. «Αυτοί οι καύσωνες σκοτώνουν· πρέπει να εφαρμόσουμε ένα μεγάλο σχέδιο εγκατάστασης κλιματισμού».
Γιατί η Ευρώπη δεν έχει κλιματιστικά;
Η ευρωπαϊκή υποδομή σχεδιάστηκε για ένα κλίμα πολύ ψυχρότερο από το σημερινό. Στο βόρειο μισό της ηπείρου οι θερμοκρασίες σπάνια ξεπερνούσαν τους 32°C, ενώ οι θερμοκρασίες άνω των 38°C ήταν σχεδόν άγνωστες. Οι σιδηροδρομικές γραμμές και τα ηλεκτρικά δίκτυα δεν κατασκευάστηκαν ώστε να αντέχουν ακραία ζέστη. Επιπλέον, πολλά κτίρια στερούνται αρχιτεκτονικών στοιχείων που θα μπορούσαν να τα διατηρούν πιο δροσερά το καλοκαίρι, όπως εξωτερικά παντζούρια που εμποδίζουν την ηλιακή ακτινοβολία.
Τα περισσότερα σπίτια και δημόσια κτίρια στην Ευρώπη δεν διαθέτουν κλιματισμό. Στην Ιταλία περίπου το 56% των κατοικιών είναι εξοπλισμένο με κλιματιστικά, ποσοστό που μειώνεται στο 25% στη Γαλλία και μόλις στο 5% στο Ηνωμένο Βασίλειο. Τα καλοκαιρινά κύματα καύσωνα στην Ευρώπη προκαλούν συχνά δεκάδες χιλιάδες θανάτους, πολύ περισσότερους από ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, αυτή η διαφορά οφείλεται εν μέρει στην περιορισμένη χρήση κλιματισμού.
Οι ευρωπαϊκές υποδομές δοκιμάζονται πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι ανέμεναν οι ειδικοί και οι αρμόδιες αρχές μόλις πριν από λίγα χρόνια. Η Ευρώπη είναι η ήπειρος που θερμαίνεται ταχύτερα στον κόσμο, με τη μέση θερμοκρασία της να είναι ήδη περίπου 2,5 βαθμούς Κελσίου υψηλότερη από ό,τι στην προβιομηχανική εποχή, έναντι περίπου 1,4 βαθμών για τον πλανήτη συνολικά.
Την περασμένη εβδομάδα η θερμοκρασία στο Παρίσι ξεπέρασε τους 40°C τόσο την Τετάρτη όσο και την Πέμπτη. Αυτό έχει συμβεί μόνο τρεις ακόμη φορές από τότε που άρχισαν οι επίσημες μετρήσεις τον 19ο αιώνα: το 1947, το 2019 και το 2022.
«Πάντα εργαζόμασταν με την υπόθεση ότι αυτό το σενάριο θα ήταν πιθανό από το 2030 και κυρίως από το 2040 έως το 2050», δήλωσε η Οντρέ Πουλβάρ, αντιδήμαρχος του Παρισιού. «Τώρα συνειδητοποιούμε ότι έχουμε ήδη φτάσει εκεί.»
Οι αρχές σε ολόκληρη την Ευρώπη έχουν προσπαθήσει να αποφύγουν τη μαζική εξάπλωση του κλιματισμού. Οι παρενέργειες μιας εκτεταμένης χρήσης θεωρούνται σημαντικές: οι συσκευές είναι ακριβές, καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας και αποβάλλουν θερμό αέρα στους δρόμους, αυξάνοντας ακόμη περισσότερο τη θερμοκρασία στις πόλεις. Επιπλέον, στις πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές θεωρούνται ενοχλητικές, καθώς ο συνεχής βόμβος των εξωτερικών μονάδων επιβαρύνει την καθημερινότητα των κατοίκων.
«Ο στόχος δεν είναι να καταλήξουμε όπως ορισμένες πόλεις της Ιταλίας, της Βραζιλίας ή των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου ολόκληρες σειρές και προσόψεις κτιρίων είναι γεμάτες με εξωτερικές μονάδες που προκαλούν αφόρητο θόρυβο και εκπέμπουν θερμότητα και τοξικούς ρύπους», δήλωσε η Πουλβάρ.
Στο Λονδίνο, οι πολεοδομικοί κανονισμοί απαιτούν από τους κατασκευαστές να εφαρμόζουν πρώτα λύσεις παθητικής ψύξης – όπως φυσικό αερισμό, εξωτερικά σκίαστρα και καλύτερη θερμομόνωση – πριν προχωρήσουν στην εγκατάσταση κλιματισμού σε νέα κτίρια. Το Παρίσι και το Βερολίνο σχεδιάζουν επίσης να ενισχύσουν το αστικό πράσινο, ώστε να περιορίσουν το φαινόμενο κατά το οποίο το σκυρόδεμα και η πέτρα ενισχύουν τη ζέστη κατά τη διάρκεια των καυσώνων. Μάλιστα, κατά τον τελευταίο καύσωνα το Παρίσι άνοιξε για κολύμβηση το κανάλι Saint-Martin.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι λύσεις όπως ο μηχανικός αερισμός ή η σκίαση δεν επαρκούν όταν η ζέστη είναι συνεχής και αδιάκοπη. Κατά τη διάρκεια του πρόσφατου καύσωνα, οι νυχτερινές θερμοκρασίες παρέμεναν γύρω στους 29°C, με αποτέλεσμα τα κτίρια να μην προλαβαίνουν να αποβάλουν τη θερμότητα πριν ο ήλιος τα θερμάνει ξανά το επόμενο πρωί.
«Η κατάσταση είναι πραγματικά τρομακτική»
Η Ραντίκα Κόσλα, επιστήμονας του κλίματος στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, υποστηρίζει ότι οι χώρες πρέπει να συνδυάσουν τον καλύτερο βιοκλιματικό σχεδιασμό των κτιρίων με τη χρήση κλιματισμού, ώστε να περιοριστεί η κατανάλωση ενέργειας.
«Πρέπει να χρησιμοποιούμε τον κλιματισμό εκεί όπου πραγματικά είναι απαραίτητος και όχι ως τη μοναδική λύση για κάθε περίπτωση», δήλωσε.
Σε ολόκληρη την Ευρώπη, ο τελευταίος καύσωνας μετέτρεψε νοσοκομεία και γηροκομεία χωρίς κλιματισμό σε πραγματικούς φούρνους. Γιατροί, νοσηλευτές και ασθενείς τοποθετούσαν ανακλαστικά καλύμματα στα παράθυρα, προσπαθώντας να κρατήσουν έξω την ηλιακή ακτινοβολία.
«Η κατάσταση είναι πραγματικά τρομακτική», δήλωσε ο Βιλφρίντ Σαμιούτ, γιατρός στα επείγοντα περιστατικά στις Βερσαλλίες. «Έχουμε ακόμη και περιστατικά ασθένειας μεταξύ του νοσηλευτικού, παραϊατρικού και ιατρικού προσωπικού, επειδή οι συνθήκες είναι αφόρητες».
Η ακραία ζέστη στην Ευρώπη έχει προκαλέσει μεγάλη αύξηση της ζήτησης για κλιματιστικά και έχει κάμψει σε κάποιο βαθμό την αντίσταση των αρχών απέναντί τους. Στην Αγγλία, οι εύκαμπτοι σωλήνες εξαερισμού των φορητών κλιματιστικών που προεξέχουν από τα παράθυρα αποτελούν πλέον όλο και συχνότερο θέαμα.
Πρόσφατη έκθεση της Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή του Ηνωμένου Βασιλείου, συμβουλευτικού οργάνου της κυβέρνησης, αναφέρει ότι, παρότι τα μέτρα παθητικής ψύξης μπορεί να επαρκούν σε ορισμένες περιπτώσεις, «η ένταση και η διάρκεια των μελλοντικών καυσώνων σημαίνουν ότι πρέπει να προετοιμαστούμε για μεγαλύτερη χρήση ενεργητικών μέσων ψύξης».
Ο δήμαρχος του Λονδίνου, Σαντίκ Καν, δήλωσε την περασμένη εβδομάδα ότι σχολεία, γραφεία και νοσοκομεία θα πρέπει να εξοπλιστούν με κλιματιστικά.
«Πρέπει να αξιοποιήσουμε κάθε διαθέσιμο μέσο στο “οπλοστάσιο” της ψύξης, ώστε το Λονδίνο να είναι έτοιμο για τη νέα κανονικότητα, που είναι οι ολοένα συχνότεροι και εντονότεροι καύσωνες», είπε.
Παρ’ όλα αυτά, η εξάπλωση του κλιματισμού προκαλεί έντονη ανησυχία σε όσους φοβούνται ότι η τεχνολογία αυτή θα επιτρέψει στους Ευρωπαίους να αγνοήσουν τις πραγματικές συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
«Με τρομοκρατεί να ακούω ανθρώπους να λένε: “Αρκεί να βάλουμε κλιματιστικά παντού”», δήλωσε η Μονίκ Μπαρμπού, υπουργός για το Κλίμα της Γαλλίας, στο αποκορύφωμα του καύσωνα την περασμένη εβδομάδα. «Πιστεύετε ότι αυτό θα αποτρέψει τις δασικές πυρκαγιές; Πιστεύετε ότι θα εμποδίσει τις καλλιέργειες να καταστραφούν;»
Ποιοι οι κανονισμοί για την εγκατάσταση κλιματιστικού
Σε ορισμένες ευρωπαϊκές πόλεις, η εγκατάσταση κλιματιστικού σε διαμέρισμα απαιτεί την έγκριση όλων των συνιδιοκτητών της πολυκατοικίας. Επιπλέον, λόγο έχουν και οι τοπικές αρχές, ώστε να διασφαλίζεται ότι το σύστημα συμμορφώνεται με τους αρχιτεκτονικούς κανόνες, τη νομοθεσία περί θορύβου και τους ενεργειακούς στόχους της πόλης.
Στη Γενεύη, η εγκατάσταση κλιματισμού υπόκειται σε αυστηρούς κανόνες σχετικά με την κατανάλωση ενέργειας. Στο Λονδίνο, οι αρχές έχουν υποχρεώσει ορισμένους ιδιοκτήτες κατοικιών να αφαιρέσουν κλιματιστικά επειδή δεν είχαν προηγουμένως εφαρμόσει άλλες λύσεις ψύξης, όπως ανεμιστήρες οροφής.
«Οι κάτοικοι που ζητούν πολεοδομική άδεια πρέπει να αποδείξουν ότι οι εναλλακτικές, πιο φιλικές προς το κλίμα λύσεις δεν είναι κατάλληλες και ότι οι μονάδες δεν θα προκαλέσουν θόρυβο ή άλλες αρνητικές επιπτώσεις στους γείτονες», δήλωσε εκπρόσωπος του δημοτικού συμβουλίου του Κάμντεν, στο κεντρικό Λονδίνο.
Στο Παρίσι, οι διαμάχες γύρω από την εγκατάσταση κλιματιστικών πολλαπλασιάζονται, καθώς όλο και περισσότεροι κάτοικοι προσπαθούν να προστατευθούν από τη ζέστη. Αρχικά πρέπει να εξασφαλίσουν τη συναίνεση των γειτόνων τους. Στη συνέχεια, εάν η εξωτερική μονάδα είναι ορατή από τον δρόμο, οι δημοτικές αρχές μπορούν να απορρίψουν την εγκατάσταση, εφόσον θεωρήσουν ότι αλλοιώνει τις χαρακτηριστικές ασβεστολιθικές προσόψεις των ιστορικών κτιρίων της εποχής του Οσμάν.
Η οικογένεια του Φουνάρο αγωνίζεται να εγκαταστήσει κλιματισμό στο διαμέρισμά του από τότε που το αγόρασε, πριν από δύο χρόνια. Ο Λούκα πάσχει από μια μορφή μυοπάθειας που τον έχει αφήσει σχεδόν πλήρως παράλυτο από τη γέννησή του. Οι γονείς του αγόρασαν το ισόγειο διαμέρισμα ώστε να μπορεί να ζει όσο το δυνατόν πιο ανεξάρτητα.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του τελευταίου καύσωνα, το κλιματιστικό παρέμενε στο πάτωμα του διαμερίσματος, αχρησιμοποίητο, περιμένοντας να εγκριθεί η εγκατάστασή του.
«Οι γείτονες πιστεύουν ότι θα το έχω ανοιχτό όλο το εικοσιτετράωρο», είπε. «Δεν είναι αλήθεια. Θέλω απλώς να το ανάβω για λίγο, ώστε να δροσίζομαι.»
